Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn được xem là viên ngọc trong vùng núi phía Bắc Việt Nam, sở hữu những giá trị di sản địa chất độc đáoCông viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn khởi nguồn từ lòng đại dương cổ cách đây hơn 500 triệu năm, nơi từng là môi trường sống của những sinh vật sơ khai như bọ ba thùy, san hô, tay cuộn hay bút đá. Biển cả nhiều lần rút đi rồi trở lại, để lại những lớp đá trầm tích, bazan cầu gối, đá granit minh chứng cho các đợt phun trào núi lửa cổ đại dưới đáy biển.
Công viên Địa chất Lạng Sơn rộng trên 4.800km2, chiếm 58% diện tích của tỉnh và chủ yếu nằm trong cánh cung Bắc Sơn, một trong số khối Karst điển hình nhất của nước ta (dài 60km, rộng 50km, cao trung bình 400-500m, rộng khoảng 1.500km2), chạy theo hướng Đông Bắc - Tây Nam, từ Văn Quan, Bắc Sơn qua Hữu Lũng, Chi Lăng tới tận Yên Thế, Lạng Giang (Bắc Ninh). Cánh cung Bắc Sơn là nơi có nhiều hang động lớn bậc nhất của Việt Nam, lưu giữ dấu tích của khoảng 500 triệu năm tiến hóa địa chất với các khối núi đá vôi kỳ vĩ, hệ thống hang động đồ sộ, những tầng hóa thạch cổ và các minh chứng về sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo trong lịch sử Trái đất.
Đặc điểm địa hình, địa mạo của vùng này đã tạo nên hệ thống các thung lũng, hồ nước tự nhiên nằm giữa các đỉnh núi. Đến với vùng Công viên Địa chất, du khách bị cuốn hút bởi những thung lũng xanh ngắt giữa các dãy núi đá trùng điệp, những hang động thạch nhũ lấp lánh và các hồ nước trong veo nép mình dưới chân núi. Đặc biệt, trũng Na Dương được các nhà khoa học đánh giá là một “bảo tàng tự nhiên” quý giá, nơi lưu giữ nhiều hóa thạch động thực vật phong phú (cá sấu, tê giác, rùa, cây cơm cháy) niên đại từ 40-20 triệu năm trước, có giá trị tìm hiểu về quá trình tiến hóa của sự sống qua hàng triệu năm, góp phần giải mã lịch sử tiến hóa của hệ sinh thái Đông Nam Á và được mô tả trên nhiều ấn phẩm quốc tế.
Song giá trị của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn không chỉ nằm ở đá và hóa thạch. Điều làm nên sức sống của vùng di sản này chính là sự hiện diện của cộng đồng các dân tộc đã gắn bó với núi rừng qua nhiều thế hệ. Người Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa, Sán Chay, Mông... cùng chung sống ở đây đã tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu, nơi mỗi bản làng đều mang theo những câu chuyện riêng về phong tục, lễ hội và tri thức tộc người.
Múa sư tử mèo được đồng bào Tày, Nùng sinh sống trong Công viên Địa chất Lạng Sơn lưu giữ và thực hành vào các dịp lễ, hộiTrong những nếp nhà sàn dưới chân núi, làn điệu Then của người Tày, Nùng vẫn ngân vang cùng tiếng đàn tính mộc mạc. Những câu hát vừa như lời tâm tình, vừa như sợi dây kết nối con người với thiên nhiên và cội nguồn. Cùng với đó là hệ thống lễ hội truyền thống phong phú, từ lễ hội Ná Nhèm, lễ hội Trò Ngô, lễ hội đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ… đến nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian vẫn luôn được giữ gìn qua nhiều thế hệ.
Bản sắc văn hóa còn hiện diện trong trang phục truyền thống, nghề thủ công, những phiên chợ vùng cao và trong hương thơm của cây hồi - loại cây đặc sản đã trở thành biểu tượng của xứ Lạng. Những cánh rừng hồi xanh ngút ngàn không chỉ tạo nên sinh kế cho người dân mà còn góp phần tạo nên diện mạo riêng của vùng Công viên Địa chất.
Trung tâm đời sống tâm linh của khu vực là Đạo Mẫu, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã có ở Lạng Sơn từ thế kỷ XVI, đến nay, trở thành nét văn hóa độc đáo của người dân xứ Lạng. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ là sự kết hợp của âm nhạc, hầu đồng và kể chuyện để tôn vinh các vị thần cai quản các cõi trời, đất, núi, rừng và nước nơi biên cương Tổ quốc.
Điều đáng quý là tại Lạng Sơn, thiên nhiên và văn hóa không tồn tại tách rời mà hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất. Những dãy núi đá cổ xưa là không gian sinh tồn của cộng đồng các dân tộc, còn các giá trị văn hóa lại góp phần gìn giữ, bảo vệ cảnh quan tự nhiên. Sự gắn kết ấy đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của Công viên Địa chất, phù hợp với định hướng phát triển du lịch bền vững mà UNESCO luôn khuyến khích.
Giữa nhịp sống hiện đại, Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn như một miền ký ức sống động của đất và người từ quá khứ xa xưa. Nơi đây không chỉ lưu giữ dấu vết của những đại dương cổ, những khu rừng thời tiền sử hay những biến động địa chất hàng triệu năm, mà còn gìn giữ những làn điệu dân ca, những lễ hội và nếp sống của đồng bào các dân tộc thiểu số đã bền bỉ tồn tại cùng thời gian.
Với cảnh quan kỳ vĩ và kho tàng văn hóa đặc sắc, vùng Công viên Địa chất Lạng Sơn đang mở ra một hành trình khám phá đầy hấp dẫn, nơi mỗi bước chân đều có thể chạm vào những lớp trầm tích của lịch sử tự nhiên và chiều sâu văn hóa của miền biên viễn.
