Bảo tồn di sản văn hóa truyền thống tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na trong không gian phát triển mới được tỉnh Khánh Hòa quan tâm (Ảnh: Báo Lao động)Theo ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại Khánh Hòa là một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng cư dân vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
Thông qua hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu của người Việt và Pô Inư Nưgar nữ thần Mẹ xứ sở của người Chăm đã được dung hợp, thích ứng với bối cảnh văn hóa địa phương, trở thành biểu tượng tín ngưỡng chung có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống cộng đồng.
Không gian thực hành di sản gắn với hệ thống đền, tháp, miếu thờ và các kỳ lễ hội truyền thống, tiêu biểu là Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar, cùng với hệ thống nghi lễ, diễn xướng dân gian (múa bóng, hát văn, nhạc lễ...) được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar là tín ngưỡng chủ đạo trong đời sống tâm linh của người dân Khánh Hòa. Bà hiện diện ở khắp chốn, từ làng quê đến thành thị, từ miền rừng núi đến miền biển khơi, hải đảo. Bà được biết đến là người dạy dân khai khẩn đất đai, cày cấy, trồng trọt, dệt vải, quay tơ, đem lại trật tự xã hội và mở mang dân trí cho con người. Bà dạy dân đánh bắt hải sản, tìm trầm hương,… Tất cả những điều này đã khẳng định Thiên Y A Na luôn có một vị trí nhất định trong lòng dân chúng. Ai cầu gì ứng nấy nên trong tâm thức mỗi người dân, Bà là vị phúc thần của người Việt ở Khánh Hòa.
Tuy nhiên, theo thời gian, đội ngũ nghệ nhân nắm giữ tri thức thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar truyền thống ngày càng giảm; việc truyền dạy trong cộng đồng chưa có tính hệ thống và hiện tượng thương mại hóa trong hoạt động lễ hội có xu hướng gia tăng. Vì vậy, việc lập hồ sơ đề nghị đưa “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ nhằm xác lập cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định của pháp luật, mà còn góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực di sản văn hóa; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa, truyền dạy và quảng bá di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững.
Ông Lê Văn Hoa cũng cho biết thêm, hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar không chỉ diễn ra tại tỉnh Khánh Hòa mà là di sản chung của Nhân dân các tỉnh, thành phố khác trong khu vực Nam Trung Bộ - Tây Nguyên. Tỉnh Khánh Hòa hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi cho việc giữ gìn, phát huy giá trị di sản một cách tự nhiên từ trong chính đời sống, nhu cầu của Nhân dân. Trên địa bàn tỉnh hiện có hơn 160 đoàn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian; có hệ thống đền, tháp, miếu thờ với quy mô khác nhau hiện diện rộng khắp; các lễ hội dân gian truyền thống vẫn được duy trì tổ chức theo thông lệ thường niên. Chính vì thế, khi lấy ý kiến của các địa phương trong khu vực, tỉnh đã nhận được văn bản trả lời đồng thuận, thống nhất cao đối với việc tỉnh Khánh Hòa chủ trì xây dựng hồ sơ đưa “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na/Pô Inư Nưgar tại tỉnh Khánh Hòa” vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Khi vào định cư ở vùng đất mới, người Việt đã mang theo tôn giáo, tín ngưỡng của mình: Phật giáo, Thành hoàng làng, tín ngưỡng thờ Mẫu… và trong quá trình cộng cư, hòa cư đó, người Việt đã nhanh chóng tiếp thu, kế thừa có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của người Chăm, trên cơ sở đó sáng tạo nên những truyền thuyết để “Việt hoá” tín ngưỡng thờ bà mẹ xứ sở của người Chăm Po Inư Nagar thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na bằng những truyền thuyết hết sức dung dị và dân gian. Tín ngưỡng Thiên Y A Na phát triển mạnh mẽ, nhanh chóng trở thành tín ngưỡng chủ đạo của người Việt ở Khánh Hòa.
