Đèo Mã Phục - Không gian hội tụ của giá trị địa chất, lịch sử và văn hóa

Trao đổi với báo chí, ông Nông Thế Phúc, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng cho biết: Ngay từ những khúc cua đầu tiên, đèo Mã Phục đã mang đến cho du khách cảm giác vừa choáng ngợp vừa say mê. Con đường nhựa mềm mại như dải lụa uốn mình qua những triền núi đá vôi hàng trăm triệu năm tuổi, len lỏi giữa màu xanh của rừng cây, những thung lũng nhỏ và các bản làng của đồng bào dân tộc thiểu số. Từ trên đỉnh đèo nhìn xuống, toàn bộ không gian mở ra như một bức tranh thủy mặc khổng lồ, nơi thiên nhiên phô bày vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa mềm mại hiếm có.

Khu vực đèo Mã Phục nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, nơi lưu giữ nhiều dấu tích của quá trình tiến hóa địa chất kéo dài hơn 500 triệu năm. Những khối núi đá vôi bị phong hóa qua hàng triệu năm đã tạo nên địa hình karst đặc trưng với các đỉnh núi hình chóp, vách đá dựng đứng và hệ thống thung lũng xen kẽ, tạo nên cảnh quan độc đáo không nơi nào có được. Chính sự kết hợp giữa giá trị địa chất và cảnh quan tự nhiên đã khiến Mã Phục trở thành một trong những điểm dừng chân được nhiều du khách, các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế yêu thích khi khám phá vùng đất Cao Bằng.

Và điểm nhấn đặc biệt nhất của đèo nằm ở đoạn đỉnh, nơi có hai khối núi đá lớn đối diện nhau. Theo góc nhìn của người dân địa phương, hai ngọn núi ấy giống hệt hình ảnh hai con ngựa đang phủ phục giữa non cao. Chính hình tượng đặc biệt ấy đã tạo nên tên gọi “Mã Phục”, mang ý nghĩa “ngựa quỳ”, gắn với một truyền thuyết đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Còn theo dân gian kể lại, vào thời xa xưa, vùng đất Cao Bằng thường xuyên bị giặc phương Bắc xâm nhập. Trong một lần truy kích quân thù, một vị tướng cưỡi chiến mã tiến đến đỉnh đèo thì con ngựa bỗng nhiên quỳ rạp xuống, nhất quyết không chịu bước tiếp. Ban đầu ông rất ngạc nhiên, nhưng sau đó nhận ra đây là điềm báo của thần núi. Vị tướng lập tức cho quân dừng lại, bí mật bố trí mai phục. Quả nhiên, quân địch xuất hiện ngay sau đó và rơi vào trận địa phục kích, bị đánh tan. Chiến thắng ấy được người dân xem là sự linh ứng của núi rừng, còn hình ảnh con ngựa quỳ mãi mãi được lưu giữ trong tên gọi đèo Mã Phục.

Dẫu chỉ là truyền thuyết, nhưng câu chuyện ấy đã góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho thắng cảnh. Mỗi du khách khi đặt chân lên đỉnh đèo không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ mà còn được sống trong không gian đậm đặc ký ức lịch sử và tín ngưỡng dân gian của cư dân miền biên viễn của Tổ quốc.

Còn theo TS. Lò Giàng Páo, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Phát triển Kinh tế miền núi Việt Nam chia sẻ: Nếu trước đây Đèo Mã Phục chủ yếu được biết đến như tuyến giao thông huyết mạch nối trung tâm tỉnh với các huyện phía đông thì ngày nay, nơi đây đang dần khẳng định vị thế là một điểm đến du lịch nổi bật của Cao Bằng. Nhờ hệ thống giao thông ngày càng được đầu tư đồng bộ, việc di chuyển qua đèo trở nên thuận lợi hơn, tạo điều kiện để du khách dễ dàng tiếp cận các điểm đến nổi tiếng, như: hồ Thang Hen, làng rèn Phúc Sen, thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao và nhiều tuyến du lịch thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Không ít nhiếp ảnh gia ví Mã Phục là “ban công của núi rừng Đông Bắc”. Vào mỗi thời điểm trong ngày, cảnh sắc nơi đây lại mang một vẻ đẹp riêng. Bình minh phủ lên các sườn núi lớp sương mỏng bảng lảng, tạo cảm giác như cả không gian đang bồng bềnh trong biển mây. Buổi trưa, ánh nắng làm nổi bật màu xanh của rừng cây, màu xám của đá và sắc vàng của những cánh đồng dưới chân núi. Khi chiều xuống, hoàng hôn nhuộm đỏ cả triền núi, khiến những khối đá vôi trở nên huyền ảo. Đặc biệt vào mùa lúa chín hay mùa hoa tam giác mạch, toàn bộ khu vực quanh đèo như khoác lên mình tấm áo mới, thu hút đông đảo du khách và những người yêu nhiếp ảnh.

Không chỉ có giá trị về cảnh quan, đèo Mã Phục còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương. Những năm gần đây, nhiều hộ dân hai bên tuyến đèo đã phát triển các điểm dừng chân, quầy bán đặc sản, sản phẩm OCOP và hàng thủ công truyền thống. Hạt dẻ Trùng Khánh, miến dong, bánh khảo, mật ong rừng, thổ cẩm của đồng bào Tày, Nùng… được giới thiệu tới du khách, góp phần nâng cao thu nhập và quảng bá văn hóa truyền thống địa phương.

Có thể nói, đây cũng là hướng đi phù hợp với chiến lược phát triển du lịch bền vững của tỉnh Cao Bằng, trong đó lấy cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa làm nền tảng, đặc biệt lấy cộng đồng địa phương làm chủ thể và lấy bảo tồn làm điều kiện tiên quyết cho phát triển. Và thay vì khai thác ồ ạt, địa phương đang hướng tới xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa, giúp du khách trong nước và quốc tế không chỉ đến để ngắm. đặc biệt còn đến để hiểu về vùng đất, con người và lịch sử nơi đây.

Trong bối cảnh ngành du lịch Việt Nam đang chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh, đèo Mã Phục có nhiều lợi thế để trở thành điểm nhấn của các tuyến du lịch Đông Bắc. Cảnh quan nguyên sơ, giá trị địa chất đặc sắc, truyền thuyết dân gian giàu ý nghĩa cùng vị trí kết nối thuận lợi với nhiều điểm đến nổi tiếng tạo nên sức hấp dẫn riêng mà không phải cung đèo nào cũng có được.

Và điều quan trọng hơn, đèo Mã Phục không chỉ là một thắng cảnh thiên nhiên, đồng thời đó còn là minh chứng cho sự giao hòa giữa con người và núi rừng qua hàng trăm năm lịch sử. Mỗi khúc cua, mỗi vách đá và mỗi câu chuyện dân gian đều góp phần tạo nên bản sắc văn hoá riêng của vùng đất biên cương. Khi những giá trị ấy được bảo tồn và khai thác hợp lý, Mã Phục sẽ không chỉ là một cung đèo đẹp, đặc biệt còn trở thành cửa ngõ vàng đưa du khách đến gần hơn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế du lịch, nâng cao sinh kế của người dân và khẳng định vị thế của tỉnh Cao Bằng trên bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế…/.