Trong không gian nhà dài người MạNhà dài của người Mạ thường được làm từ những vật liệu có sẵn, dễ tìm như cây gỗ, tre, mây… Kiến trúc nhà dài theo dạng hình chữ nhật, có hai mái. Hướng nhà được người Mạ chọn thường là hướng chính Đông - Tây hoặc chếch theo hướng này. Với hướng nhà này, mặt trời không đi ngang qua đón Đông, nhà sẽ không hứng chịu ánh nắng mặt trời chiếu thẳng vào trong cả ngày.
Kết cấu ngôi nhà dài của người Mạ, lấy dui lấy kèo, lấy mè làm đòn tay. Trong kỹ thuật làm nhà dài, người Mạ không dùng đinh, ốc vít hay liên kết các dây làm từ kim loại, nhựa… để cố định hay liên kết các bộ phận của ngôi nhà, họ dùng dây lạt chẻ từ tre, song, mây và các dây rừng khác như đùng đình, thèm bép… Mái nhà lợp có gianh hoặc lá mây, che kín hai bên sườn và đầu mái bằng phên nứa đan lát lóng đôi. Mái cửa ra vào uốn khum thanh vòng bằng cành trúc đội trên mái cỏ. Xung quanh nhà ở, đồng bào còn dựng nhiều kho lúa trên sàn cao. Các cột nhà kho đều trang trí theo mô típ hoa văn chày cối.
Theo già làng Điểu K’Doanh, xã Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng cho biết: Thời gian dựng nhà của người Mạ thường lúc lập bon và vào mùa khô, vì theo quan niệm của họ, đây là thời điểm cây được lấy trong rừng về sẽ tốt hơn, bảo đảm độ bền và việc dựng nhà thuận lợi hơn. Trong ngôi nhà dài thì phần không gian từ trên sàn trở lên là trung tâm chính cho các sinh hoạt của đại gia đình. Đây chính là nơi cư trú của nhiều thành viên có cùng huyết thống trong dòng tộc. Khi các thành viên trong nhà dài kết hôn, nhà dài của ông bà, bố mẹ lại được nối dài thêm cho gia đình mới một không gian riêng, nên có những ngôi nhà “dài như tiếng chiêng ngân” trong sử thi. Một điều đặc biệt trong không gian trung tâm của nhà dài có một bếp chính chỉ dành riêng cho việc tiếp khách và cũng là nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng trong dòng tộc. Vào những dịp lễ và các nghi lễ quan trọng như: Lễ đặt tên cho con, cưới xin, cúng nhà mới hay có khách quý đến nhà… đều diễn ra xung quanh bếp lửa.
Sinh hoạt hằng ngày của người Mạ bên nhà dàiThời gian tồn tại của ngôi nhà dài truyền thống của người Mạ khoảng từ 7 đến 10 năm. Trong suốt thời gian sinh sống, hằng năm, chủ nhà phải cúng Yàng hìu (thần cai quản ngôi nhà). Các gia đình sống trong cùng một ngôi nhà có quan hệ mật thiết với nhau, tuy nhiên vẫn có một sự độc lập tương đối trong một số hoạt động kinh tế cũng như sinh hoạt thường ngày. Mỗi gia đình nhỏ đều có một bếp riêng, khoảng không gian riêng trong ngôi nhà chung. Sự phân chia trong không gian sinh hoạt nhà dài được phân định theo ngôi thứ trong gia đình. Đầu hồi phía Đông được xem là gốc nhà. Nếu gia đình có nhiều thế hệ sinh sống thì nơi giành cho người lớn tuổi nhất là ông bà, kế đến là cha mẹ. Mỗi phần không gian được chia cho các gia đình theo vị trí anh chị trở xuống cho các thành viên nối tiếp. Nhà dài cứ thế được mở rộng trong cơ cấu cư trú cổ truyền của người Mạ với hạt nhân là gia đình lớn được duy trì. Điều này thể hiện tính cộng đồng, một trong những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Mạ.
Trước sự tác động của nền kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa cùng với sự giao thoa văn hóa, nhà sàn dài người Mạ đã bị mai một dần và ngày càng vắng bóng. Nhà sàn dài chỉ còn là những ngôi nhà riêng lẻ, thuộc những gia đình nhỏ dùng để ở hoặc làm nhà kho. Nhà sàn dài của người Mạ hiện không còn giữ được chức năng vốn có trước đây của nó. Hiện nay, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (khu du lịch Đồng Mô, xã Đoài Phương, thành phố Hà Nội) đã phục dựng ngôi nhà dài truyền thống của người Mạ bên cạnh các loại hình kiến trúc của dân tộc khác. Đây là cách làm hiệu quả để bảo tồn kiến trúc và giữ gìn những yếu tố văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc Mạ giữa đại ngàn Nam Tây Nguyên./.
