Hội thảo khoa học quốc gia "Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương"

Phật viện Đồng Dương được Vua Indravarman II xây dựng tại kinh đô Indrapura năm 875. Sau khi xây dựng xong, Phật viện trở thành trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng ở Vương quốc Champa và trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ X, do những biến động chính trị, chính quyền Champa đã dời kinh đô từ Indrapura về Vijaya (nay là phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai) và từ đó Phật viện Đồng Dương dần rơi vào quên lãng. Đến đầu thế kỷ XX, Phật viện Đồng Dương đã được một số nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp như L. Finot và H. Parmentier phát hiện, khai quật và công bố. Những giá trị to lớn về khảo cổ, lịch sử, văn hóa, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc, tôn giáo, văn học của Phật Viện,... dần dần được nghiên cứu sáng tỏ.

Phật viện Đồng Dương là minh chứng sự phát triển thịnh vượng của vương triều Indrapura. Kinh đô Indrapura không chỉ là trung tâm chính trị, xã hội, văn hóa mà còn là một trung tâm Phật giáo quan trọng bậc nhất của vương quốc Champa. Đánh giá cao những giá trị to lớn đó, ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2499/QĐ-TTg xếp hạng Di tích khảo cổ Phật viện Đồng Dương là di tích quốc gia đặc biệt.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng chú trọng khai thác chiều sâu các giá trị văn hóa bản địa và di sản giao lưu khu vực, Hội thảo được xem là dấu mốc quan trọng trong việc nhìn nhận lại giá trị của Phật viện Đồng Dương, một trong những trung tâm Phật giáo Đại thừa tiêu biểu của Champa, đồng thời là đỉnh cao đặc sắc của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Đông Nam Á thế kỷ IX-X. Dù mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt, di tích này từng có thời gian dài rơi vào tình trạng xuống cấp, chưa được quan tâm và đánh giá tương xứng với tầm vóc vốn có. Việc tổ chức Hội thảo khoa học quy mô quốc gia lần này cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Đồng Dương. Từ một phế tích khảo cổ ở miền Trung, Đồng Dương nay được nhìn nhận như một phần quan trọng trong ký ức văn hóa và hành trình gìn giữ bản sắc dân tộc của Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

Phát biểu khai mạc, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng cho biết thành phố hiện có 565 di tích được xếp hạng, trong đó có 4 di tích quốc gia đặc biệt. Đây là tiềm năng to lớn nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác bảo tồn, phát huy hiệu quả vào đời sống và định hướng phát triển công nghiệp văn hóa. Khẳng định cam kết của chính quyền địa phương trong việc gìn giữ di sản, bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh: "Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến tại hội thảo này; đồng thời, chỉ đạo các cơ quan chức năng tổng hợp đầy đủ các kết quả nghiên cứu, các kiến nghị khoa học để làm cơ sở xây dựng chủ trương, kế hoạch và lộ trình triển khai các nhiệm vụ bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới".

Tại Hội thảo, thay mặt Ban tổ chức, TS. Đặng Xuân Thanh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh về mục tiêu và nhiệm vụ chính của Hội thảo và đề nghị tập trung thảo luận làm rõ và sâu sắc hơn một số nội dung cốt yếu, đó là:

Thứ nhất, về lịch sử hình thành và phát triển của Phật giáo Champa nói chung và Phật viện Đồng Dương nói riêng, đặc biệt là đánh giá vai trò, ảnh hưởng của Phật viện đến tư tưởng, đời sống chính trị, xã hội, văn hóa và tôn giáo của Vương quốc Champa. Trên cơ sở đó, làm sáng tỏ quá trình lan tỏa của Phật giáo từ Ấn Độ đến Vương quốc Champa, sự lan tỏa của Phật giáo Champa sang các nước trong khu vực cũng như sự tiếp biến với văn hóa và tín ngưỡng truyền thống, nhằm làm rõ lịch sử và mở ra những hướng tiếp cận mới để đưa di sản văn hóa này đến với quảng đại quần chúng nhân dân.

Thứ hai, làm sâu sắc hơn các giá trị của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử và hiện nay, đặc biệt là giá trị tư tưởng - tinh thần, đạo đức, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và thẩm mỹ qua các công trình kiến trúc, tượng thờ, phù điêu,… nhằm khẳng định giá trị "nghệ thuật Champa" nói chung và “phong cách Đồng Dương”, “nghệ thuật Đồng Dương” nói riêng. Tiếp tục làm rõ những đặc điểm tương đồng và khác biệt của Phật giáo Champa và Phật viện Đồng Dương với các trung tâm Phật giáo đương thời; cùng với đó là đánh giá mối quan hệ và sự kết nối của Phật viện Đồng Dương với Phật giáo Champa và Phật giáo trên thế giới cũng như trong mạng lưới tôn giáo, văn hóa, thương mại rộng lớn của khu vực và quốc tế.

Thứ ba, việc thực hiện các chính sách và giải pháp bảo tồn, phát huy hiệu quả giá trị của di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương trong bối cảnh hiện nay góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nhất là trong lĩnh vực giáo dục đạo đức và tinh thần, du lịch, nghiên cứu học thuật,... Trong đó, cần tập trung đề xuất những kiến nghị, giải pháp phù hợp và khả thi cho chính quyền, các cơ quan chuyên môn và Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa - di tích Quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương. Đặc biệt là xác định được không gian và định hướng quy hoạch tổng thể; những giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu số… trong phục dựng, tái hiện Phật viện Đồng Dương để bảo tồn, phát huy di sản văn hóa đặc sắc này trong môi trường số.

Tại Hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận để làm rõ và sâu sắc hơn một số nội dung về lịch sử hình thành và phát triển của Phật giáo Champa nói chung, Phật viện Đồng Dương nói riêng; đặc biệt là đánh giá vai trò, ảnh hưởng của Phật viện Đồng Dương đến tư tưởng, đời sống chính trị, xã hội, văn hóa và tôn giáo của Vương quốc Champa. Cùng với đó, làm sâu sắc hơn các giá trị của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử và hiện nay; các chính sách và giải pháp bảo tồn, phát huy hiệu quả giá trị của di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương trong bối cảnh mới.

Thượng tọa TS. Thích Đức Thiện - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cho rằng: Bảo tồn di sản không còn chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng các công trình cổ, mà cần hướng tới việc phục hồi không gian văn hóa, tái hiện giá trị tinh thần và phát huy vai trò của di sản trong đời sống đương đại. Một di sản thực sự sống khi di sản ấy tiếp tục được kết nối với cộng đồng, với giáo dục, với nghiên cứu khoa học và với sự phát triển văn hóa bền vững của đất nước. Vì thế, bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương cần gắn với chiến lược phát triển văn hóa quốc gia, phát triển du lịch văn hóa - tâm linh bền vững, giáo dục truyền thống lịch sử và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới. Đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khảo cổ học, phục dựng kỹ thuật số, lưu trữ dữ liệu di sản và trao đổi học thuật nhằm từng bước khôi phục đầy đủ hơn giá trị lịch sử của quần thể Phật viện Đồng Dương.

Tham luận của Hòa thượng Thích Thọ Lạc đặc biệt gây chú ý khi đề xuất phục dựng các nghi thức hành trì kinh điển Đại thừa tại Đồng Dương như một hình thức bảo tồn di sản phi vật thể. Ý tưởng này đặt ra hướng tiếp cận đáng suy ngẫm trong công tác bảo tồn di sản ở Việt Nam. Bởi trong nhiều năm qua, việc bảo tồn chủ yếu tập trung vào yếu tố vật thể như nền móng, tường thành hay hiện vật khảo cổ, trong khi các giá trị tinh thần, ký ức văn hóa, nghi lễ và không gian tâm linh gắn với di sản vẫn chưa được quan tâm tương xứng. Từ đó, Đồng Dương đặt ra câu hỏi lớn về khả năng “hồi sinh” di sản không chỉ bằng phục dựng kiến trúc mà còn bằng việc tái kích hoạt đời sống tinh thần từng tồn tại tại nơi này. Đây cũng là xu hướng bảo tồn hiện đại mà UNESCO cùng nhiều quốc gia đang theo đuổi, xem di sản như một thực thể sống, có khả năng kết nối quá khứ với hiện tại thông qua cộng đồng và các thực hành văn hóa.

Tại Hội thảo đã phát cuốn Kỷ yếu dày gần 600 trang, tập hợp 48 tham luận và được chia thành ba chủ đề lớn gồm: “Phật viện Đồng Dương - Những vấn đề chung”, “Phật viện Đồng Dương - Giá trị nghệ thuật, tôn giáo và văn hóa” và “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương”. Cấu trúc này cho thấy cách tiếp cận toàn diện và liên ngành của Hội thảo, bao quát từ lịch sử hình thành, khảo cổ học, bi ký học, tôn giáo học đến kiến trúc, nghệ thuật, quy hoạch bảo tồn, công nghệ số và phát triển bền vững.

Bên cạnh các phiên thảo luận chuyên đề, trong khuôn khổ Hội thảo, Ban tổ chức thực hiện không gian trưng bày ảnh, góp phần phản ánh sinh động giá trị cốt lõi cũng như toàn bộ quá trình nghiên cứu, bảo vệ di tích Phật viện Đồng Dương. Kết quả của hội thảo sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để các cơ quan chức năng nghiên cứu, đề xuất các cơ chế, quy hoạch đồng bộ trong tương lai.