Hương quế Văn Yên

Nếu có dịp đi dọc những triền núi ở Văn Yên (tỉnh Lào Cai) vào những ngày đầu thu, du khách sẽ cảm nhận rất rõ hương quế thoang thoảng trong gió. Mùi thơm ấy không chỉ đến từ những thân cây đang độ bóc vỏ hay những lò chưng cất tinh dầu, đặc biệt còn như mang theo câu chuyện về một hành trình đổi thay của vùng đất trung du, nơi cây quế đã trở thành biểu tượng của ý chí vươn lên và khát vọng thoát nghèo của người dân.

Từ nhiều thế hệ trước, đồng bào Dao, Tày, Kinh và nhiều cộng đồng dân cư khác ở xã Văn Yên (tỉnh Lào Cai) đã xem cây quế như một phần của cuộc sống. Quế không chỉ hiện diện trên những quả đồi, đồng thời còn đi vào phong tục, tập quán, tri thức canh tác và ký ức của mỗi gia đình. Người già truyền cho con cháu cách chọn giống, chăm cây, bóc vỏ, phơi quế và chưng cất tinh dầu. Những kinh nghiệm ấy được tích lũy qua nhiều thế hệ, tạo nên một vùng sản xuất quế nổi tiếng của cả nước.

Tuy nhiên, để cây quế thực sự trở thành cây thoát nghèo là cả một hành trình dài… Trước đây, đời sống của nhiều hộ dân ở xã Văn Yên (tỉnh Lào Cai) phụ thuộc chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ. Địa hình đồi núi, điều kiện canh tác khó khăn khiến năng suất nhiều loại cây trồng không cao. Không ít hộ gia đình quanh năm chỉ đủ ăn, thu nhập bấp bênh, thanh niên phải rời quê đi làm thuê.

Trong bối cảnh ấy, cây quế dần chứng minh được lợi thế vượt trội. Khác với nhiều loại cây lâm nghiệp chỉ cho giá trị khi khai thác gỗ, quế gần như không có phần nào bị bỏ phí. Vỏ quế là nguyên liệu quý cho chế biến gia vị, dược liệu và xuất khẩu; lá, cành được chưng cất tinh dầu; gỗ quế phục vụ sản xuất đồ thủ công, nội thất; thậm chí phụ phẩm sau chế biến cũng có thể tận dụng làm phân hữu cơ hoặc nguyên liệu sinh học. Chính giá trị kinh tế đa tầng ấy giúp người trồng quế có nhiều nguồn thu trong suốt chu kỳ sinh trưởng của cây.

Và đặc biệt là quế rất phù hợp với điều kiện tự nhiên của Văn Yên. Những triền đồi có độ cao, khí hậu và thổ nhưỡng đặc trưng đã tạo nên hương thơm riêng cho quế nơi đây. Đây là lợi thế mà không phải địa phương nào cũng có được.

Nhờ định hướng phát triển vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, mở rộng liên kết sản xuất và xây dựng thương hiệu, diện tích quế của Văn Yên không ngừng được mở rộng. Nhiều vùng sản xuất đạt tiêu chuẩn hữu cơ, từng bước đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn cao. Sản phẩm quế Văn Yên hiện đã có mặt tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, góp phần khẳng định vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Sự phát triển của cây quế đã tạo ra những đổi thay rõ nét trong đời sống người dân. Nhiều hộ gia đình từng thuộc diện khó khăn nay xây được nhà kiên cố, đầu tư cho con học hành, mua sắm máy móc phục vụ sản xuất và từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống. Những con đường bê tông nối dài vào vùng quế, hệ thống điện, trường học, trạm y tế được đầu tư đồng bộ, tạo nên diện mạo mới cho nhiều bản làng.

Ở nhiều xã, quế còn tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương. Từ khâu ươm giống, trồng, chăm sóc, khai thác đến sơ chế, chế biến tinh dầu, sản xuất quế thanh, quế ống hay các sản phẩm giá trị gia tăng đều cần nguồn nhân lực lớn. Nhờ đó, nhiều lao động không còn phải rời quê đi làm ăn xa mà có thể tạo dựng sinh kế ngay trên chính mảnh đất của mình.

Điều làm nên sức sống lâu dài của cây quế nằm ở giá trị kinh tế, đặc biệt còn ở giá trị sinh thái. Những cánh rừng quế phủ xanh các triền đồi góp phần giữ đất, giữ nước, hạn chế xói mòn và cải thiện môi trường sinh thái. Vì vậy, việc phát triển quế không chỉ đồng nghĩa với phát triển kinh tế, đồng thời còn gắn với bảo vệ rừng, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới tăng trưởng xanh.

GS, TS. Trần Thị Thu Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên chia sẻ: Mô hình phát triển quế ở xã Văn Yên (tỉnh Lào Cai) là minh chứng rõ nét cho hướng đi lấy lợi thế bản địa làm nền tảng phát triển. Thay vì chạy theo những loại cây trồng ngắn hạn, địa phương đã lựa chọn phát triển một sản phẩm có lợi thế cạnh tranh, xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển nông nghiệp hàng hóa hiện đại.

Tuy nhiên, để cây quế tiếp tục là động lực phát triển bền vững, vẫn còn nhiều việc phải làm. Vì vậy, một trong những yêu cầu quan trọng là tiếp tục nâng cao tỷ lệ chế biến sâu. Hiện nay, một phần sản phẩm quế vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu, giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng. Việc đầu tư công nghệ chế biến tinh dầu, dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và các sản phẩm có hàm lượng khoa học cao sẽ góp phần nâng cao giá trị của cây quế.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục phát triển các vùng quế đạt tiêu chuẩn hữu cơ, tăng cường truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu. Chuyển đổi số trong quản lý vùng nguyên liệu, thương mại điện tử và xúc tiến thương mại quốc tế cũng sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho sản phẩm quế.

Một hướng đi nhiều triển vọng là kết hợp phát triển vùng quế với du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm. Những mùa bóc quế, chưng cất tinh dầu hay các làng nghề chế biến quế hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, giúp du khách hiểu hơn về văn hóa, đời sống và tri thức địa phương của người dân vùng cao, miền núi.

Đối với đồng bào Dao, cộng đồng gắn bó lâu đời với cây quế, mỗi cánh rừng không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, đồng thời còn là một phần của văn hóa. Tri thức chọn giống, chăm sóc, khai thác và sử dụng quế trong đời sống, y học dân gian và nghi lễ truyền thống là những giá trị cần được bảo tồn song hành với phát triển sản xuất. Khi tri thức địa phương được tôn trọng và phát huy, cây quế sẽ không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Nhìn từ hành trình phát triển của Văn Yên, có thể thấy thành công không đến từ những điều quá lớn lao. Đó là câu chuyện về việc biết nhận diện đúng lợi thế của địa phương, biết kiên trì đầu tư cho một sản phẩm có giá trị và biết gắn sản xuất với thị trường. Vì vậy, cây quế không chỉ thay đổi cơ cấu cây trồng và còn thay đổi tư duy phát triển của người dân.

Hôm nay, khi Văn Yên đã trở thành một phần của tỉnh Lào Cai sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, những cánh rừng quế vẫn tiếp tục tỏa hương trên các sườn núi. Hương thơm ấy là mùi của một loại cây đặc sản, đặc biệt còn là hương thơm của niềm tin, của sự cần cù và của khát vọng vươn lên.

Từ một loài cây gắn bó với núi rừng, quế đã trở thành chìa khóa mở cánh cửa thoát nghèo cho hàng nghìn hộ dân. Và quan trọng hơn, nó chứng minh rằng khi biết phát huy lợi thế bản địa, kết hợp khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển theo chuỗi giá trị, nông nghiệp hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho tăng trưởng xanh và thịnh vượng bền vững. Và ở xã Văn Yên (tỉnh Lào Cai), mỗi mùa quế thơm cũng là mỗi mùa hy vọng được viết tiếp trên những triền đồi từng một thời in dấu những nhọc nhằn của đói nghèo./.