Với đồng bào Gia-rai, Ba na, Ê –đê, Mnông…cây mì (sắn) là biểu tượng của khả năng thích nghi với thiên nhiên khắc nghiệt. Dù gặp phải thời tiết khô hạn, khi lúa rẫy mất mùa, cây mì vẫn sống bền bỉ. Đồng bào đã tận dụng củ, lá của cây mì để chống chọi với những giai đoạn lương thực khan hiếm. Lá mì đồng hành với đời sống đồng bào qua nhiều thời kỳ và đến nay, vẫn giữ vị trí đặc biệt trong bữa ăn thường ngày của cư dân cao nguyên.
Lá mì nguyên liệu đặc biệt cho các món ăn độc đáoKhông phải loại lá mì nào cũng ăn được, người Tây Nguyên chỉ chọn giống “mì gòn” bởi lá mềm, ít độc tố và giàu dinh dưỡng. Lá non hoặc lá bánh tẻ được hái từ sáng sớm, rửa sạch rồi trải qua công đoạn sơ chế công phu nhằm loại bỏ nhựa và vị chát tự nhiên; sau đó chế biến thành hiều món ăn giàu dinh dưỡng.
Tùy từng nơi, cách chế biến lá mì cũng có sự khác biệt. Ở Gia Lai, Đắk Lắk, lá thường được giã
nhuyễn, sau đó xào cùng cá suối khô, thịt hoặc ớt rừng. Tại Lâm Đồng, người dân lại luộc sơ, vắt khô, giữ nguyên lá đem xào. Món phổ biến nhất là lá mì xào cà đắng kết hợp giữa vị bùi của lá, vị đắng của cà rừng và vị cay nồng của ớt để tạo nên hương vị bùng nổ, kích thích vị giác. Thoạt đầu nếm thử, du khách có thể bất ngờ bởi vị đắng nhưng chính vị đắng ấy lại khiến món ăn
trở nên “gây nghiện”. Trong những bữa đãi khách, đôi khi các món thịt, cá còn nguyên nhưng đĩa lá mì xào lại hết trước minh chứng cho sức hấp dẫn của món ăn giản dị này.
Trong Chiến lược phát triển du lịch của các địa phương ở Tây Nguyên cùng xác định hướng đi là xây dựng sản phẩm du lịch gắn với văn hóa dân tộc và đời sống cộng đồng, biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh bền vững. Ở góc độ này, lá mì trở thành ngôn ngữ giao tiếp văn hóa. Du khách không chỉ ăn, họ hiểu cách người dân sống. Công đoạn chế biến và sự kết hợp lá mì với các thực phẩm khác phản ánh kinh nghiệm tích lũy lâu đời, triết lý sống thích ứng với thiên nhiên của đồng bào Tây Nguyên.
Điều thú vị là nhiều đặc sản Tây Nguyên nổi tiếng hôm nay đều khởi nguồn từ thói quen sử dụng thực vật rừng của cư dân sở tại. Các chuyên gia du lịch nhận định, chính hệ ẩm thực dựa vào tự nhiên đang tạo nên sức hút riêng cho các làng du lịch cộng đồng, nơi trải nghiệm đời sống thật được đặt lên hàng đầu. Vì thế lá mì xào cà đắng, lá mì nấu cá suối hay lá mì muối chua đã xuất hiện trong thực đơn phục vụ khách du lịch tại nhiều nhà hàng ở Tây Nguyên. Nhiều homestay xem đây là món nhất định phải có trong bữa cơm đón khách. Món ăn từng gắn với ký ức một thời thiếu thốn đang khiến du khách tò mò muốn thưởng thức nhất.
Các nghiên cứu về phát triển du lịch cộng đồng cho thấy, trải nghiệm ẩm thực địa phương có khả năng kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách. Khi món ăn được gắn với câu chuyện văn hóa, giá trị của nó vượt xa yếu tố dinh dưỡng. Một bữa ăn có món lá mì thường đi kèm câu chuyện về mùa rẫy, về cách người già dạy con cháu nhận biết loại lá nào ăn được, về ký ức vượt qua những năm tháng khó khăn… Chính những câu chuyện ấy đã tạo nên chiều sâu văn hóa cho điểm đến.
Trong xu hướng phát triển du lịch bền vững, những món ăn được tạo nên từ nguyên liệu sẵn có của địa phương như lá mì đang mở ra một lợi thế đáng kể. Từ nương rẫy đến căn bếp, nguyên liệu do người dân tự gieo trồng, thu hái và chế biến, không phải phụ thuộc vào những chuỗi cung ứng xa xôi. Giá trị của món ăn vì thế cũng được giữ lại nhiều hơn trong cộng đồng.
Với du khách, đôi khi chỉ cần trải nghiệm một bữa ăn giản dị với bát cơm trắng, đĩa lá mì xào nóng hổi, giữa không gian lộng gió của đại ngàn cũng đủ để cảm nhận cách người dân nơi đây thích nghi với thiên nhiên, biến những sản vật bình dị thành món ăn mang dấu ấn riêng của vùng đất.
Từ những điều tưởng chừng nhỏ bé ấy, du lịch đang tạo thêm sinh kế cho đồng bào qua việc rồng trọt, chế biến và phục vụ du khách, mở ra cơ hội để văn hóa ẩm thực trở thành một phần trong âu chuyện hấp dẫn về con người và vùng đất cao nguyên. Và có lẽ, đó cũng là cách bền vững nhất để một món ăn dân dã tiếp tục sống trong đời sống hôm nay./.
