Lễ hội đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ là lễ hội lớn nhất xứ Lạng.Đa dạng loại hình và tri thức văn hóa dân gian
Lạng Sơn là vùng đất hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa của các tộc người sinh sống lâu đời, tạo nên kho tàng văn hóa dân gian phong phú với nhiều loại hình dân ca, dân vũ đặc sắc. Tiêu biểu có hát Then, đàn tính, hát Sli, múa sư tử mèo của người Tày, Nùng; Hát Páo dung của người Dao; Các làn điệu dân ca của người Mông… Mỗi loại hình chứa đựng hệ tri thức dân gian gắn với đời sống tâm linh, phong tục và kinh nghiệm cộng đồng.
Trong đó, di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng được xem là một hình thức diễn xướng dân gian tiêu biểu, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của cư dân địa phương. Then vừa là nghi lễ tín ngưỡng, vừa là sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi lưu giữ nhiều lớp tri thức về đạo lý, ứng xử với thiên nhiên và đời sống xã hội. Hiện toàn tỉnh có hơn 600 nghệ nhân thực hành Then; trong đó có 34 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân và Nghệ nhân Ưu tú ở hai lĩnh vực: Thực hành tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn dân gian.
Theo Nghệ nhân Nhân dân Hà Mai Ven (xã Đồng Đăng), giá trị nổi bật của Then trước hết nằm ở ngôn ngữ biểu đạt giàu hình ảnh và chiều sâu văn hóa. Những khúc hát Then không chỉ là lời ca mà còn là nơi kết tinh các triết lý nhân văn mộc mạc mà bền bỉ, từ tình yêu thiên nhiên, tình cảm lứa đôi, nghĩa vợ chồng đến đạo lý làm người và sự gắn bó thủy chung với bản làng, quê hương.
Nếu Then mang đậm yếu tố nghi lễ và tâm linh, thì hát Sli lại gắn bó gần gũi với sinh hoạt đời thường của cộng đồng người Nùng. Trong tiếng Nùng, “Sli” có nghĩa là thơ, hát Sli là hình thức hát giao duyên đối đáp nam nữ qua những câu thơ ứng tác. Nghệ thuật này có ba lối hát cơ bản gồm: Hát nói (đọc thơ), xướng Sli (ngâm thơ) và dằm hoặc nhằm Sli (lên giọng hát). Tại Lạng Sơn, mỗi nhóm Nùng lại có làn điệu riêng như: Sli slình làng của người Nùng Cháo, Sli sloong hao của người Nùng Phàn Slình, Sli Inh của người Nùng Inh hay hát Hèo phưn của người Nùng An.
Năm 2019, hát Sli của người Nùng tỉnh Lạng Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến nay, trong các dịp lễ hội, ngày tết hay sự kiện văn hóa, những câu Sli vẫn vang lên như một cách cộng đồng gặp gỡ, giao lưu và duy trì mạch nối văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.
Bên cạnh các loại hình diễn xướng dân gian, đời sống tín ngưỡng ở Lạng Sơn cũng phản ánh quá trình giao lưu văn hóa lâu dài giữa các cộng đồng cư dân. Theo các tài liệu lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt xuất hiện tại tỉnh Lạng Sơn vào khoảng cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, khi một bộ phận người Kinh lên sinh sống và giao thương tại vùng biên. Qua thời gian, tín ngưỡng này dần hòa quyện với các tín ngưỡng của đồng bào dân tộc thiểu số, trở thành một phần trong đời sống tâm linh của người dân địa phương.
Những giá trị văn hóa dân gian này không chỉ là niềm tự hào của người dân xứ Lạng mà còn là nguồn lực văn hóa nội sinh quan trọng, góp phần định hình bản sắc và thúc đẩy phát triển bền vững của địa phương.
Múa sư tử mèo là nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Tày, Nùng, tỉnh Lạng Sơn.Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững
Xác định văn hóa dân gian vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực phát triển, tỉnh Lạng Sơn chủ trương kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di sản trong phát triển du lịch, qua đó tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Ông Nguyễn Đặng Ân - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn cho biết: Từ năm 2016 đến nay, tỉnh đã triển khai đồng bộ nhiều chương trình, đề án với quy mô và nguồn lực đáng kể, hướng tới bảo vệ và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống.
Cụ thể, năm 2019, tỉnh ban hành Kế hoạch số 117/KH-UBND thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam” với tổng kinh phí khoảng 35,3 tỷ đồng; Năm 2021, ban hành Quyết định số 741/QĐ-UBND về Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị múa sư tử dân tộc Tày, Nùng tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2021-2030”; Năm 2022 tiếp tục triển khai Kế hoạch số 42/KH-UBND về bảo tồn, phát huy dân ca, dân vũ, dân nhạc các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch, với tổng kinh phí hơn 80 tỷ đồng. Các đề án không chỉ dừng ở việc phục dựng mà còn hướng tới đưa di sản vào đời sống đương đại và thị trường du lịch.
Chia sẻ về kết quả triển khai Dự án 6 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, ông Ân cho biết đã thành lập 12 câu lạc bộ văn nghệ quần chúng theo mô hình sinh hoạt văn hóa dân gian đặc trưng của từng dân tộc. Không dừng lại ở hoạt động biểu diễn, các câu lạc bộ còn đóng vai trò như “không gian truyền dạy sống”, nơi các nghệ nhân trực tiếp trao truyền tri thức, kỹ năng thực hành và tinh thần của các loại hình văn hóa dân gian cho thế hệ trẻ. Cách làm này vừa góp phần khôi phục, duy trì các giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một, vừa tạo nền tảng để hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa mang bản sắc riêng, có khả năng thu hút du khách và phát triển bền vững trong dài hạn.
Một dấu mốc quan trọng là việc UNESCO công nhận Công viên địa chất Lạng Sơn là Công viên địa chất toàn cầu. Trên cơ sở đó, tỉnh đặt mục tiêu mỗi năm bảo quản, tu bổ, phục hồi ít nhất 5 di tích; tổ chức 3 lớp truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể; đồng thời nghiên cứu, phục dựng các lễ hội truyền thống của đồng bào trong vùng, qua đó phát triển các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với không gian văn hóa địa phương.
Theo ông Hoàng Xuân Thuận, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Lạng Sơn, các tuyến, điểm du lịch trong vùng Công viên địa chất đã được xây dựng với chủ đề “Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng”, kết nối các giá trị về lịch sử tiến hóa, tín ngưỡng như Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt cùng hệ thống di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Các tuyến du lịch được tổ chức dọc theo các trục giao thông chính như Quốc lộ 1A, 1B, 4B và 279, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận của du khách.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/01/2026 của Bộ Chính trị “Về phát triển văn hóa Việt Nam" được xem là định hướng chiến lược, mở ra cơ hội để các địa phương, trong đó có Lạng Sơn tái cấu trúc không gian văn hóa và khai thác hiệu quả nguồn lực nội sinh. Để hiện thực hóa các mục tiêu này, tỉnh cần chuyển hóa quyết tâm chính trị thành chính sách cụ thể, phân bổ nguồn lực có trọng tâm, đồng thời xác định rõ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và mỗi người dân là chủ thể trực tiếp gìn giữ và trao truyền bản sắc xứ Lạng/.
