Lễ hội Ka-tê 2026 - Khi di sản được đánh thức từ đời sống cộng đồng

Với cộng đồng Chăm, Ka-tê là một trong những lễ hội quan trọng trong năm, gắn với đời sống tín ngưỡng, tâm linh và sinh hoạt cộng đồng. Đây cũng là thời điểm những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ cùng hiện diện trong một không gian đặc biệt: từ nghi lễ, y trang, âm nhạc, múa đến những tập quán sinh hoạt của cộng đồng.

Năm 2017, Lễ hội Ka-tê của người Chăm tỉnh Ninh Thuận được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Giá trị của lễ hội không chỉ nằm ở hệ thống nghi lễ được bảo lưu, mà còn ở khả năng kết nối cộng đồng, gắn kết các thế hệ và làm sống lại những ký ức văn hóa trong đời sống hôm nay.

Từ không gian thiêng

Lễ hội Ka-tê năm 2026 trên địa bàn Khánh Hòa diễn ra từ ngày 5 đến 12/10. Ngày 10/10, (ngày 1/7 theo Chăm lịch), các nghi lễ chính như rước y trang, dâng lễ được tổ chức tại các không gian tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Chăm, trong đó có tháp Pô Klong Garai và Pô Rômê. Trong không gian của những ngôi tháp cổ, tiếng trống Ginăng, kèn Saranai, điệu múa và những bộ y trang truyền thống cùng hòa vào nghi lễ. Mỗi chi tiết không đơn thuần là một yếu tố trình diễn, mà mang theo ký ức, niềm tin và cách cộng đồng lý giải về lịch sử, Tổ tiên và thế giới tâm linh.

Bởi vậy, bảo tồn Ka-tê trước hết là bảo tồn một thực hành văn hóa, những nghi lễ chỉ thực sự có sức sống khi vẫn được cộng đồng thực hiện, khi thế hệ trẻ tiếp tục hiểu ý nghĩa của nghi lễ và khi những người nắm giữ tri thức truyền thống còn có cơ hội trao truyền.

Trong nhiều năm qua, Ka-tê cũng dần trở thành một điểm gặp gỡ giữa cộng đồng và du khách. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và giới thiệu sản phẩm địa phương giúp mở rộng không gian tiếp cận lễ hội, nhưng vẫn đặt phần nghi lễ truyền thống ở vị trí trung tâm.

Đến không gian làng nghề

Điểm đáng chú ý của mùa Ka-tê năm nay là câu chuyện di sản không dừng lại dưới chân những ngôi tháp. Từ ngày 10 đến 12/10, Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I được tổ chức tại xã Ninh Phước, gắn với mùa Ka-tê. Sự kiện có các hoạt động trưng bày, trình diễn, trải nghiệm nghề gốm cùng những hoạt động văn hóa, thể thao và quảng bá sản phẩm địa phương. Sự kết nối này có ý nghĩa bởi Bàu Trúc không chỉ là nơi sản xuất những sản phẩm gốm phục vụ đời sống. Đằng sau mỗi sản phẩm là cả một hệ thống tri thức dân gian: cách lựa chọn và xử lý đất, tạo hình, trang trí, nung gốm và những kinh nghiệm nghề được trao truyền trong cộng đồng.

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Việc UNESCO ghi danh vừa khẳng định giá trị độc đáo của di sản, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn, trao truyền và tạo môi trường để nghề tiếp tục tồn tại trong đời sống.

Đáng chú ý, nghệ thuật gốm Bàu Trúc vẫn được thực hành bằng phương thức thủ công đặc trưng, không sử dụng bàn xoay. Chính đôi bàn tay của nghệ nhân tạo nên hình dáng riêng cho từng sản phẩm. Những kỹ thuật tưởng như giản dị ấy lại chứa đựng lượng tri thức lớn được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Vì thế, đưa nghề gốm vào không gian Ka-tê không đơn thuần là thêm một hoạt động phục vụ du khách. Quan trọng hơn, đó là cách đưa công chúng đến gần hơn với quá trình tạo nên di sản.

Một sản phẩm hoàn chỉnh có thể được trưng bày trong tủ kính, nhưng khi du khách được nhìn nghệ nhân nhào đất, tạo hình, trang trí và nung gốm, di sản trở thành một câu chuyện sống động. Người xem không chỉ biết “đây là gốm Bàu Trúc”, mà có thể hiểu vì sao nó đặc biệt và vì sao cộng đồng cần tiếp tục gìn giữ nghề.

Di sản chỉ sống khi có người thực hành

Thực tế cho thấy, nhiều giá trị văn hóa truyền thống chỉ có thể tồn tại khi còn người thực hành. Với gốm Bàu Trúc, đó là những nghệ nhân và lớp người trẻ học nghề. Với Ka-tê, đó là các chức sắc, nghệ nhân, nghệ nhân dân gian, những người nắm giữ tri thức về nghi lễ, âm nhạc, múa, trang phục và phong tục. Bởi vậy, một lễ hội có ý nghĩa không chỉ bởi quy mô hay lượng khách tham dự, mà còn bởi những gì nó để lại sau khi lễ hội kết thúc.

Đây cũng là hướng đi đang được đặt ra đối với Bàu Trúc. Các cơ quan quản lý văn hóa và cộng đồng địa phương không chỉ hướng tới việc bảo tồn kỹ thuật truyền thống, mà còn gắn di sản với du lịch cộng đồng, phát triển sản phẩm và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Khi tiếng trống Ginăng vẫn vang lên, kèn Saranai vẫn cất tiếng; khi những bộ y trang vẫn được nâng niu trong nghi lễ; khi bàn tay nghệ nhân vẫn nhào đất, tạo hình gốm và khi người trẻ vẫn muốn học nghề của cha ông, thì di sản vẫn đang sống. Và khi di sản bước ra khỏi không gian tháp để hiện diện trong làng nghề, trong sinh kế, trong hoạt động trải nghiệm và trong đời sống thường nhật, đó cũng là lúc di sản tìm được một con đường mới để tiếp tục tồn tại trong thời đại hôm nay./.