Lễ hội Phá bàu - Di sản văn hóa độc đáo của người Khmer ở Đồng Nai

Độc đáo lễ hội Phá bàu

Theo lời kể của các vị cao niên, lễ hội Phá bàu ở xã Lộc Hưng, Tp Đồng Nai đã có từ lâu đời và được cộng đồng người Khmer gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong những năm tháng chiến tranh, lễ hội từng có thời gian bị gián đoạn và đã được khôi phục sau khi đất nước thống nhất. Dù quy mô tổ chức từng thời điểm có khác nhau nhưng các nghi thức cốt lõi của lễ hội cơ bản vẫn được gìn giữ.

Hằng năm, vào khoảng trung tuần tháng 3, khi mực nước trong bàu xuống thấp, đồng bào Khmer lại tổ chức lễ hội Phá bàu với mong ước cầu bình an, sức khỏe, mùa màng bội thu và vạn vật sinh sôi, phát triển. Từ nhiều ngày trước lễ hội, già làng cùng các thành viên trong cộng đồng đã họp bàn, phân công từng công việc để các nghi lễ được chuẩn bị chu đáo.

Sáng sớm ngày diễn ra lễ hội, những người lớn tuổi trong các sóc tập trung tại nhà già làng, sau đó cùng mang lễ vật đến miếu ông Tà làm lễ xin phép thần linh cho dân làng tổ chức lễ hội. Hoàn thành nghi lễ tại miếu, mọi người tiếp tục di chuyển đến bàu Sen để thực hiện lễ cúng tại bàu nước.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức Bon Pul Treng - hoạt động gắn trực tiếp với tên gọi Phá bàu. Trong nghi thức này, người dân giã trái buông rồi thả xuống bàu để làm cá say. Sau đó, già làng cầm tù và, vừa thổi vừa đi ba vòng quanh bàu.

Khi tiếng mõ của già làng vang lên báo hiệu bắt đầu cuộc đánh bắt, bà con mang theo nơm, gùi, dụng cụ xúc cá, giỏ đựng và các vật dụng đã chuẩn bị từ trước cùng xuống bàu bắt tôm, cá. Trên bờ, tiếng hát hòa cùng những điệu múa lâm thôn tạo nên không khí rộn ràng, náo nhiệt của ngày hội.

Theo quan niệm của người Khmer ở xã Lộc Hưng, người bắt được con cá lớn đầu tiên trong lễ hội được xem là người có phúc. Con cá sau đó được dâng lên già làng, thể hiện sự kính trọng và biết ơn đối với những người cao tuổi, có công gìn giữ phong tục, tập quán của cộng đồng.

Không chỉ có hoạt động đánh bắt tôm, cá, phần hội còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian như đi cà kheo, bịt mắt đập niêu, Lec Com Seng (giấu khăn)... Người dân cũng giới thiệu đến du khách những món ăn đặc trưng của đồng bào Khmer, góp phần tạo nên không gian giao lưu văn hóa sôi nổi trong ngày hội.

Phát huy giá trị di sản

Theo các già làng, trước đây lễ hội Phá bàu chủ yếu được tổ chức tự phát với quy mô nhỏ tại những khu vực có đông đồng bào Khmer sinh sống. Năm 2019, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ đó, với sự quan tâm, hỗ trợ của Nhà nước và chính quyền địa phương, lễ hội ngày càng được tổ chức bài bản, trở thành sinh hoạt văn hóa được bà con mong đợi mỗi dịp tháng ba hằng năm.

Già làng Lâm Đin chia sẻ: “Lễ hội là truyền thống tốt đẹp của đồng bào, vì vậy, bà con luôn mong muốn gìn giữ, duy trì để trao truyền cho các thế hệ mai sau”.

Theo ông Nguyễn Hữu Thương, Phó Chủ tịch UBND xã Lộc Hưng, ý thức của người dân trong việc gìn giữ những nghi thức nguyên bản có ý nghĩa quan trọng đối với sức sống lâu dài của di sản. Song song với vai trò của cộng đồng, chính quyền địa phương cũng triển khai nhiều giải pháp nhằm hạn chế nguy cơ lễ hội bị mai một hoặc biến đổi trong quá trình phát triển.

“Thời gian tới, UBND xã sẽ tiếp tục ứng dụng công nghệ thông tin để quảng bá hình ảnh địa phương và lễ hội Phá bàu, qua đó từng bước phát triển du lịch gắn với văn hóa truyền thống. Xã cũng sẽ thành lập các tổ cộng đồng tham gia bảo vệ di sản, đồng thời xây dựng những mô hình sinh kế phù hợp, góp phần nâng cao đời sống cho người dân” - ông Nguyễn Hữu Thương cho biết thêm.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội cũng là dịp để thế hệ trẻ hiểu hơn về phong tục của dân tộc mình, học cách ứng xử trong cộng đồng, kính trọng người cao tuổi và biết ơn những người có công với dân làng. Việc duy trì lễ hội Phá bàu vì thế không chỉ góp phần bảo tồn một di sản văn hóa đặc sắc của người Khmer, mà còn tạo nên không gian gặp gỡ, giao lưu và gắn kết cộng đồng trong đời sống hôm nay.