Bà bóng
Theo các tài liệu nghiên cứu, bà bóng trong tiếng Chăm là Muk Pajau hoặc Muk Rija là người giữ vai trò cực kỳ quan trọng trong việc thực hành các nghi lễ dân gian. Khác với chức sắc đạo Bàlamôn như Pô Dhia hay Pô Bach thường phụ trách các nghi thức tại đền, tháp, bà bóng là người thực hiện các nghi thức cầu nguyện, múa thiêng liêng để giao tiếp với thế giới vô hình.
Trong các lễ Rija, Ka-tê, bà bóng thực hiện các điệu múa đặc trưng cho từng vị thần.Bà bóng là người đại diện cho dòng tộc để giải quyết những vấn đề về sức khỏe, tinh thần của cộng đồng, đặc biệt trong các nghi lễ liên quan đến Tổ tiên hay cầu an. Vì vậy, việc tôn chức cho một bà bóng mới không chỉ là việc cá nhân mà là một sự kiện trọng đại của toàn bộ dòng họ, khẳng định người đó đã được bề trên chấp thuận để gánh vác sứ mệnh thiêng liêng.
Lễ tôn chức bà bóng dòng tộc thường diễn ra trong không khí trang nghiêm và rộn rã âm thanh truyền thống. Những người chủ trì nghi lễ bao gồm: Thầy kéo đàn kanhi (Ong Kadhar); Thầy vãi (Ong Mưduôn); Người thụ lễ được tôn chức là bà bóng mới cùng sự chứng kiến của bà con, dòng tộc.
Trình tự nghi thức lễ tôn chức
Nghi thức bắt đầu bằng việc chuẩn bị không gian linh thiêng. Thầy Kadhar đưa bà bóng mới thụ lễ vào khu vực làm lễ. Một trong những nghi thức đầu tiên và thiêng liêng nhất là lễ tẩy thể và tẩy uế. Trên nền cát sạch, các thầy làm lễ khấn vái, đặt những miếng trầu têm lên cát để xin phép thần linh. Sau đó, bà bóng phải trải qua nghi thức làm sạch, trước khi được khoác lên mình bộ trang phục truyền thống: Áo dài thổ cẩm màu trắng, tay cầm quạt và vai vắt chiếc khăn đầu có tua đỏ.
Khi tiếng đàn kanhi vang lên, nhịp điệu bài ca thiêng liêng như đưa người nghe vượt qua không gian để trở về với cội nguồn. Bà bóng bắt đầu nhập đồng, thực hiện những điệu múa truyền thống. Điệu múa của bà bóng không chỉ là sự uyển chuyển của cơ thể mà là ngôn ngữ giao tiếp với thế giới thần linh. Có những lúc, bà ngồi duỗi chân, cầm roi quất mạnh xuống đất để xua đuổi tà ma, bệnh tật, mang lại sự bình yên cho gia đình và dòng tộc.
Không thể không nhắc đến âm nhạc trong nghi lễ. Sự hòa quyện của tiếng đàn Kanhi cùng trống Baranung, trống Ginang và kèn Saranai tạo nên một không gian thiêng liêng, huyền ảo. Tiếng trống Ginang tượng trưng cho đôi chân con người, trong khi trống Baranung như nhịp đập của trái tim, kết hợp với kèn Saranai chủ đạo tạo thành linh hồn cho buổi lễ.
Phần kết thúc của nghi thức là nghi thức đánh cây. Bà bóng cầm một cây dài và một cây ngắn, múa theo điệu hát của thầy Kadhar rồi nằm múa và đánh cây ngắn đi 3 lần ra phía cửa, nơi có hai người cầm vuông vải trắng đợi sẵn để đón. Nghi lễ này tượng trưng cho việc xua đuổi cái xấu, bệnh tật ra khỏi ngôi nhà và dòng họ.
Giá trị nhân văn sâu sắc
Lễ tôn chức bà bóng dòng tộc là một di sản văn hóa phi vật thể vô giá còn được lưu giữ. Nghi lễ này là minh chứng rõ nét cho sự tồn tại dai dẳng và mạnh mẽ của hệ tư tưởng mẫu hệ trong đời sống tinh thần của người Chăm. Người phụ nữ không chỉ giữ vai trò quản lý gia đình mà còn là người nắm giữ những bí mật tâm linh, là chiếc cầu nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh.
Bà bóng dòng tộc là người phụ nữ được chọn để trông coi, cúng tế và thực hiện múa dân gian Chăm.Hơn nữa, nghi lễ này còn là sợi dây kết nối cộng đồng. Trong những ngày diễn ra lễ, cả dòng tộc quây quần, cùng ăn, cùng làm lễ và chia sẻ những câu chuyện, từ đó củng cố mối quan hệ huyết thống và tình làng nghĩa xóm trong xã hội hiện đại.
Lễ tôn chức bà bóng dòng tộc của người Chăm không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng thuần túy. Đó là một hệ thống di sản tổng thể bao gồm âm nhạc, nghệ thuật múa và các giá trị nhân văn sâu sắc. Trải qua thời gian và sự giao thoa văn hóa, nghi thức này vẫn giữ được những nét nguyên bản, đậm đà bản sắc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ tôn chức bà bóng không chỉ là trách nhiệm của đồng bào Chăm mà còn đóng góp vào sự đa dạng, phong phú của nền văn hóa Việt Nam.
