Linh thiêng tranh thờ cúng của người Dao

Quan niệm Đạo giáo trên những bức tranh thờ

Người Dao sinh sống quần tụ trong các bản, làng, theo dòng họ. Việc thờ cúng cũng được duy trì và mang nét đặc trưng như thế. Mỗi dòng họ có số lượng tranh thờ cúng khác nhau, cách thể hiện cũng không hoàn toàn giống nhau. Tuy nhiên, nội dung của các bức tranh đều thể hiện quan niệm, cái nhìn của con người thuở sơ khai về vũ trụ và triết lý về mối quan hệ giữa cuộc sống con người với vạn vật trong vũ trụ theo tục thờ Đạo giáo. Trong đó 3 vị thần cai quản ở 3 nơi là Ngọc thanh (thần cai quản trên trời), Thượng thanh (thần cai quản trần gian); Thái thanh (thần cai quản âm phủ) còn được gọi là Tam thanh, là 3 vị có quyền lực tối thượng.

Bức tranh "Tam thanh" mang lại cảm giác tin tưởng vào các vị thần linh có sức mạnh siêu nhiên luôn bảo trợ cho con người. Hình vẽ cảnh thần linh chấp pháp là hình ảnh trực quan về sự răn đe nghiêm khắc đối với người ác, việc ác, thể hiện quan niệm của người Dao trong việc “thưởng thiện, phạt ác” rất rõ ràng, có tác dụng giáo dục con người phải luôn tu thân tích đức, hành thiện, lánh ác…

Tùy thuộc vào chủ đề hay nhân vật mà màu sắc của mỗi bức tranh sử dụng những gam màu có đặc thù tương ứng. Tranh vẽ Ngọc thanh thì gam màu chủ đạo là màu xanh da trời, màu xanh lá cây, màu trắng; tranh vẽ Thượng thanh thì chủ đạo là màu xanh lá cây, xanh da trời, nâu sẫm; tranh vẽ Thái thanh chủ yếu là màu đỏ, đen, vàng, nâu. Trong các bức tranh vẽ, các họa công đã rất nỗ lực để tạo nên vẻ mặt khác nhau của mỗi vị thần linh, đồng thời thể hiện nét uy vũ trên nền hào quang

Gìn giữ nét đẹp văn hóa người Dao

Tranh thờ, cúng của người Dao rất coi trọng đến chất liệu giấy, màu bền và vẽ đẹp (kiêng thờ, cúng tranh cũ). Thông thường, loại tranh này được vẽ trước Tết Nguyên đán vài tháng và người muốn vẽ tranh phải đến nhờ các thầy cúng biết vẽ. Khi thầy cúng nhận lời mới chọn ngày đẹp, hợp với tuổi của gia chủ thì làm lễ xin thần linh cho khai bút. 

Đối với một số loại tranh thờ, cúng, gia chủ phải sắm sửa lễ thỉnh thày cúng đến nhà, trình bày ý tưởng, mong muốn về những bức vẽ mình cần. Từ đó, thày cúng mới tiến hành các bước triển khai tiếp theo. Quá trình này tương đối mất thời gian. Tuy nhiên, việc vẽ tranh càng cẩn thận, càng sâu sắc thì gia chủ càng được xem là có lòng thành kính thờ, cúng thần linh và Tổ tiên.

Chính vì những yêu cầu khắt khe như vậy nên người Dao Lào Cai đến nay vẫn còn lưu giữ được một số bộ tranh cổ, như là minh chứng cho tục thờ, cúng thần linh thông qua những bức tranh mang nhiều ảnh hưởng của Đạo giáo trong văn hóa và cuộc sống của người Dao.

Tranh vẽ xong, thầy chọn ngày tốt để treo tranh và làm lễ khai quang. Khi cúng xong, người Dao gói tranh thật kỹ treo lên xà nhà tránh ẩm mốc, hư hỏng. Ngày nay, do chất liệu giấy, màu vẽ đã phổ biến hơn, tốt hơn và trong cộng đồng người Dao có nhiều thày cúng biết vẽ nên việc xin tranh thờ, cúng không còn quá khó khăn như trước. Mặc dù vậy, thủ tục xin tranh thờ, cúng của người Dao vẫn phải tuân thủ những quy định và lễ nghi theo phong tục Tổ tiên truyền lại. 

Trong các nghi lễ thờ cúng của người Dao, mỗi một lễ cúng, dù là lễ cúng của một gia đình thì vẫn là một sự kiện của bản làng. Ngày lễ diễn ra luôn tập trung rất đông bà con trong dòng họ, làng bản đến giúp đỡ gia chủ. Điều đó đã tạo được sức lan tỏa trong giáo dục con người, nâng cao nhận thức về thế giới quan, về vũ trụ và mối quan hệ chặt chẽ giữa vạn vật hữu linh. Điều đó mang lại niềm tin cho con người vào thế giới tự nhiên để hướng tới giá trị cốt cách hướng thiện của con người.

Mỗi bộ tranh không chỉ dùng để thờ, cúng mà nội dung trong đó còn chứa đựng nhiều giá trị giáo dục và rèn giũa tính nhân văn cho các thế hệ người Dao Lào Cai. Vì thế, tục vẽ và thờ tranh dân gian được người Dao bảo tồn từ đời này qua đời khác, tạo nên nét văn hóa riêng trong cộng đồng các dân tộc Lào Cai.