Mô hình du lịch cộng đồng ở Lạng Sơn đang phát huy hiệu quả

Khi bản sắc văn hóa dân tộc trở thành sinh kế

Ẩn mình giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp phía Tây tỉnh Lạng Sơn, điểm du lịch cộng đồng Mông Ân, xã Bình Gia là sự lựa chọn phù hợp với những du khách yêu vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và muốn tìm hiểu chiều sâu văn hóa của người Tày được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điểm du lịch cộng đồng Mông Ân có diện tích hơn 3.448 ha, gồm các thôn Cốc Mặn, Nà Vường, Viên Minh, Nà Cướm và Đồng Hương. Đây là nơi sinh sống của gần 300 hộ dân với khoảng 1.390 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Tày. Từ cuối năm 2022, UBND tỉnh Lạng Sơn đã công nhận Mông Ân là điểm du lịch của tỉnh, làm cơ sở để địa phương từng bước phát triển du lịch theo hướng chuyên nghiệp, bền vững.

Điểm hấp dẫn ở Mông Ân là cảnh quan thiên nhiên hoang sơ. Bao quanh làng là hệ thống núi đá vôi, những cánh đồng lúa, khe suối và rừng cây xanh mát quanh năm. Từ Mông Ân, du khách cũng có thể dễ dàng kết nối với nhiều thắng cảnh khác của Bình Gia như hồ Phai Danh, thác Thang Sao, núi Nàng Tiên hay hang Ngườm Móc, hình thành một chuỗi trải nghiệm đa dạng trong cùng hành trình.

Tuy nhiên, điều níu chân du khách là không gian văn hóa của người Tày. Ở nơi này, những ngôi nhà sàn gỗ truyền thống vẫn được bảo tồn nguyên bản. Đến đây, du khách có thể cùng người dân chế biến những món ăn mang đậm hương vị núi rừng như vịt quay lá mắc mật, lợn bản, gà đồi, cá suối, xôi ngũ sắc, các loại bánh truyền thống và nhiều sản vật địa phương theo mùa. Khi đêm xuống, tiếng đàn tính, làn điệu then hay câu sli, lượn vang lên bên bếp lửa, tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc mà không phải điểm du lịch nào cũng còn lưu giữ được.

Tương tự Mông Ân, làng du lịch cộng đồng Hữu Liên, xã Hữu Liên cũng mang vẻ đẹp yên bình, nguyên sơ. Với diện tích hơn 6.000 ha, Hữu Liên có khí hậu mát mẻ quanh năm cùng hệ sinh thái đa dạng. Những dãy núi đá vôi xen kẽ thung lũng, hồ nước và đồng cỏ rộng mênh mông tạo nên cảnh quan đặc sắc, mở ra điều kiện lý tưởng để địa phương phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.

Hòa cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ là bản sắc văn hóa của cộng đồng 5 dân tộc thiểu số (DTTS) đang sinh sống tại Hữu Liên. Trong đó, người Tày, Nùng chiếm số lượng lớn và là thành tố quan trọng để phát triển loại hình du lịch cộng đồng. Du khách đến đây không chỉ chiêm ngưỡng cảnh đẹp tự nhiên mà còn trải nghiệm cuộc sống bình dị của người Tày, Nùng. Và quả thực, chính những thế mạnh về cảnh quan và bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào DTTS đang lôi cuốn du khách tìm đến ngôi làng này, đồng thời biến thành sinh kế mới cho bà con. Giai đoạn 2020-2025, Hữu Liên đón hơn 186.000 lượt khách, doanh thu đạt trên 52 tỷ đồng. 6 tháng đầu năm 2026, địa phương đón hơn 40.000 lượt khách, doanh thu ước đạt trên 20 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 400 lao động.

Sự phát triển của loại hình du lịch cộng đồng đã góp phần thúc đẩy tiêu thụ nông sản tại chỗ, tạo điều kiện để đồng bào chuyển sang trồng trọt, chăn nuôi theo hướng hàng hóa phục vụ nhu cầu ăn uống của du khách; phát triển dịch vụ lưu trú, từ đó có thêm việc làm, thu nhập ngay tại quê hương, hạn chế tình trạng phải ly hương. Những kết quả này trở thành động lực để Hữu Liên đặt mục tiêu đến năm 2030, đón khoảng 210.000 lượt khách, doanh thu đạt hơn 67 tỷ đồng, từng bước đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng của địa phương.

Thành công của Mông Ân, Hữu Liên là những ví dụ cho thấy hiệu quả của việc khai thác, phát huy bản sắc văn hóa DTTS gắn với cảnh quan thiên nhiên đặc thù để trở thành một hướng phát triển kinh tế - xã hội giàu triển vọng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi nơi biên cương Đông Bắc Tổ quốc.

Động lực từ Dự án 6 trong Chương trình Mục tiêu quốc gia 1719 và Nghị quyết 19/NQ-HĐND của Hội đồng Nhân dân tỉnh Lạng Sơn

Lạng Sơn là một trong những tiểu vùng văn hóa tiêu biểu của vùng Đông Bắc nói riêng và cả nước nói chung. Tỉnh có bề dày lịch sử, văn hóa truyền thống lâu đời, với nhiều dân tộc cùng sinh sống như: Tày, Nùng, Kinh, Dao, Hoa, Sán Chay, Mông và các dân tộc ít người khác. Đồng bào DTTS chiếm 83,91% dân số của tỉnh, mỗi dân tộc có những giá trị văn hóa riêng được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, toàn tỉnh có 6 điểm, làng du lịch cộng đồng, gồm: Quỳnh Sơn - xã Bắc Sơn, Vũ Lăng - xã Vũ Lăng, Hoan Trung - xã Vũ Lễ; Yên Thịnh, Hữu Liên - xã Hữu Liên, Mông Ân - xã Bình Gia; trong đó, 3/6 điểm nằm trên hai xã đặc biệt khó khăn là Vũ Lăng và Hữu Liên, với hơn 70 hộ làm homestay, gần 3.000 lao động, trong đó có 1.550 lao động trực tiếp.

Các điểm du lịch cộng đồng bước đầu thu hút du khách và mang lại thu nhập cho đồng bào DTTS, chủ yếu từ các dịch vụ lưu trú, ăn uống, trung bình đạt 200-300 triệu đồng/năm. Nhiều mô hình tiêu biểu đã tạo dấu ấn, như làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được vinh danh “Làng du lịch tốt nhất năm 2025”, làng du lịch cộng đồng Hữu Liên vinh dự được trao Giải thưởng Làng du lịch cộng đồng ASEAN và 05 hộ tại làng du lịch cộng đồng Yên Thịnh đạt giải thưởng Cụm homestay ASEAN.

Du lịch cộng đồng về bản chất là hình thức kinh doanh du lịch mà cộng đồng dân cư địa phương cùng phối hợp tổ chức, điều hành hoạt động dựa trên việc khai thác các nguồn lực sẵn có về cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa tộc người để tạo ra những sản phẩm du lịch ngay trong không gian sinh sống của mình. Đây cũng là loại hình du lịch đang được Nhà nước quan tâm phát triển bởi có khả năng nâng cao năng lực tổ chức, vận hành hoạt động kinh doanh du lịch của cộng đồng; giúp người dân từng bước nắm bắt tâm lý, thị hiếu của du khách để xây dựng những sản phẩm phù hợp, chất lượng hơn. Quan trọng hơn, qua đó vai trò làm chủ của cộng đồng ngày càng được phát huy.

Bởi những ý nghĩa kinh tế, xã hội sâu sắc mà mô hình này có thể mang lại nên trong Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025 (Chương trình MTQG 1719) đã thiết kế riêng Dự án 6 với mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch. Các địa phương thuộc diện thụ hưởng Chương trình đã khẩn trương đưa Dự án vào cuộc sống. Chẳng hạn, tại xã Hữu Liên, nguồn lực từ Dự án 6 đã được sử dụng để triển khai nhiều hoạt động như xây dựng câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian, hỗ trợ hoạt động của các đội văn nghệ truyền thống, mở lớp truyền dạy dân ca truyền thống… phục vụ phát triển du lịch cộng đồng.

Trên phạm vi toàn tỉnh, Dự án 6 đã hỗ trợ thực hiện 01 cuộc khảo sát, kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS; khôi phục, bảo tồn và xây dựng 02 lễ hội truyền thống các DTTS; hỗ trợ 26 nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú người DTTS; tổ chức 40 lớp tập huấn, bồi dưỡng, truyền dạy văn hóa phi vật thể; hỗ trợ 03 dự án nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy văn hóa phi vật thể các DTTS có nguy cơ bị mai một; hỗ trợ xây dựng 02 mô hình văn hóa truyền thống các DTTS; hỗ trợ xây dựng 23 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian các thôn; hỗ trợ hoạt động cho 303 đội văn nghệ truyền thống tại các thôn vùng đồng bào dân DTTS&MN; hỗ trợ đầu tư xây dựng 01/01 điểm du lịch có giá trị tiêu biểu của các DTTS…

Bên cạnh nguồn lực từ Chương trình MTQG 1719, nhằm tiếp tục thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng, ngày 15/7/2025, Hội đồng Nhân dân tỉnh Lạng Sơn đã ban hành Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND quy định một số chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh. Theo Nghị quyết này, các hộ gia đình trực tiếp tham gia kinh doanh du lịch cộng đồng được hỗ trợ cải tạo, nâng cấp, sửa chữa, thiết kế kiến trúc nhà ở; xây dựng, cải tạo nhà vệ sinh đạt chuẩn; mua sắm trang thiết bị phục vụ khách du lịch; cải tạo cảnh quan sân vườn sau khi đầu tư xây dựng mới hoặc nâng cấp, cải tạo nhà ở có quy mô phục vụ từ 15 khách du lịch trở lên, đáp ứng các điều kiện theo tiêu chuẩn quốc gia về nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê. Mức hỗ trợ tối đa 100 triệu đồng/hộ gia đình.

Nguồn lực của Dự án 6 Chương trình MTQG 1719 cùng chính sách riêng của tỉnh Lạng Sơn là những bệ phóng để các làng du lịch cộng đồng tập trung phát triển những sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của các DTTS. Không phải nhọc nhằn tìm kiếm nguồn lực bên ngoài, người dân đã có thêm việc làm, thu nhập từ chính những thứ rất đỗi quen thuộc với đời sống hằng ngày. Đó là ngôi nhà mình đang sống, món ăn thường ngày họ vẫn ăn, điệu dân ca ngày nào cũng hát, nghề thủ công ngày nào cũng làm… Chỉ có khác là giờ đây, những thứ thân thuộc đó biến thành lợi tức thông qua các nguồn thu như: phí thuê phòng, cung cấp dịch vụ ăn uống, biểu diễn văn nghệ, bán đồ lưu niệm… mang lại nguồn thu cao hơn rất nhiều so với sản xuất nông nghiệp đơn thuần.

Trường hợp gia đình chị Lèo Thị Thim ở làng du lịch cộng đồng Hữu Liên là một ví dụ. Trung bình mỗi tháng, hai homestay nhà chị đón gần 200 lượt khách, thu nhập 45 triệu đồng/tháng sau khi trừ chi phí. Với một gia đình trước đây vốn chủ yếu phụ thuộc vào ruộng nương, sinh kế bấp bênh như nhà chị Thim thì đây là nguồn thu nhập khá lớn, tạo thêm động lực để những gia đình khác trong làng mạnh dạn bước theo vào con đường làm du lịch cộng đồng.

Trên phạm vi toàn tỉnh Lạng Sơn, những năm trước, các làng du lịch cộng đồng đón trung bình khoảng 65.000 lượt khách mỗi năm. Năm 2025, con số này tăng lên hơn 70.000 lượt. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Lạng Sơn đón 4,11 triệu lượt khách, tăng 32%; tổng thu từ du lịch đạt khoảng 3.780 tỷ đồng, tăng 29% so với cùng kỳ. Sự khởi sắc của du lịch nói chung, du lịch cộng đồng nói riêng không chỉ đóng góp trực tiếp vào doanh thu dịch vụ, nhất là dịch vụ lưu trú và ăn uống, mà còn góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân, tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế - xã hội của địa phương.

Những kết quả khả quan trên là cơ sở để Lạng Sơn tiếp tục đặt mục tiêu đưa du lịch trở thành một động lực tăng trưởng kinh tế quan trọng, hướng tới ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh vào năm 2030. Là tỉnh miền núi, dân tộc nên chắc chắn du lịch cảnh quan thiên nhiên và du lịch cộng đồng sẽ là những mảnh ghép quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch chung của Lạng Sơn.

Trong Quy hoạch bổ sung thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, tỉnh Lạng Sơn định hướng tập trung bảo tồn văn hóa truyền thống đặc trưng của các làng văn hóa du lịch cộng đồng; chú trọng phát triển những sản phẩm giúp du khách tìm hiểu văn hóa, lối sống địa phương, ẩm thực, kiến trúc, mái nhà, hàng rào truyền thống; bảo tồn và phát huy các làn điệu dân ca, dân vũ, phong tục tập quán, trang phục, lễ hội độc đáo và các làng nghề truyền thống để đáp ứng tốt nhất nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm của du khách.

Để thúc đẩy du lịch cộng đồng phát triển, Lạng Sơn sẽ lồng ghép nguồn lực từ Chương trình MTQG 1719 năm 2026 cùng các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030 và ngân sách địa phương để đầu tư cơ sở hạ tầng nông thôn, như: đường làng, cổng làng, cảnh quan, vệ sinh môi trường, điểm trưng bày, giới thiệu nông sản và quà lưu niệm địa phương. Các hoạt động trải nghiệm, như: chế biến thực phẩm, tham gia sản xuất nông nghiệp, học nghề thủ công… cũng được định hướng phát triển thành những sản phẩm phục vụ du khách.

Bên cạnh đó, tiếp tục duy trì và khai thác 6 điểm du lịch cộng đồng đã được công nhận; duy trì, nâng cao chất lượng 2 điểm đã đạt tiêu chuẩn ASEAN, hướng tới những danh hiệu của khu vực, của Tổ chức Du lịch thế giới và các danh hiệu du lịch quốc tế. Xây dựng các mô hình du lịch kết hợp văn hóa cộng đồng với công viên địa chất và du lịch bền vững; đầu tư xây dựng, bảo tồn các làng văn hóa du lịch cộng đồng gắn với du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng để hình thành những chuỗi sản phẩm hấp dẫn.

Với Lạng Sơn, phát triển du lịch cộng đồng là giải pháp để những giá trị vốn có của các DTTS được phát huy như một nguồn lực phát triển; để đồng bào các dân tộc có thể sống được bằng chính văn hóa, cảnh quan và những sản vật quê hương, từ đó có thêm động lực gìn giữ chúng. Khi du lịch cộng đồng giúp người dân có thêm sinh kế mà không phải đánh đổi bản sắc, những bản làng ở vùng cao Lạng Sơn đang thực sự bước vào con đường phát triển bền vững.