Mùa nước nổi về miền Tây

Có thể nói, mùa nước nổi từ lâu đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Khác với quan niệm thông thường về lũ như một hiện tượng thiên tai, người dân miền Tây Nam bộ như: Thành phố Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Đồng Tháp, Cà Mau… còn xem mùa nước nổi là “mùa của sự sống”. Những dòng nước mang theo phù sa, nguồn lợi thủy sản và nguồn dinh dưỡng quý giá cho đồng ruộng, đồng thời mở ra một không gian văn hóa đặc sắc gắn với nhịp sống của cư dân vùng sông nước.

Và xét ở quan điểm khoa học phát triển du lịch, mùa nước nổi là một trong những tài nguyên tự nhiên theo mùa độc đáo nhất của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Hiếm có nơi nào mà sự thay đổi của dòng nước lại tạo nên một hệ sinh thái phong phú và một bức tranh văn hóa sống động như ở miền Tây Nam Bộ. Những cánh đồng ngập nước mênh mông, rừng tràm xanh biếc, những chiếc xuồng len lỏi giữa đồng sen, đồng súng và tiếng chim gọi bầy tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách trong và ngoài nước.

Trong không gian ấy, văn hóa Khmer góp phần tạo nên chiều sâu cho trải nghiệm du lịch. Với khoảng hơn 1,3 triệu người Khmer đang sinh sống ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, cộng đồng này đã hình thành một kho tàng di sản văn hóa phong phú, gồm: hệ thống chùa Nam tông Khmer, lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian, nhạc ngũ âm, nghề thủ công và nghệ thuật ẩm thực… Và mùa nước nổi không chỉ là bối cảnh thiên nhiên, đồng thời còn là khoảng thời gian nhiều hoạt động văn hóa diễn ra sôi động, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với hệ sinh thái sông nước.

Khi nước bắt đầu dâng, nhịp sống của các phum, sóc cũng thay đổi theo. Những chiếc xuồng trở thành phương tiện di chuyển quen thuộc. Chợ nổi, chợ quê thêm nhộn nhịp với các sản vật theo mùa, như: cá linh, bông điên điển, bông súng, rau nhút, cua đồng, ốc và nhiều loại thủy sản tự nhiên khác. Từ những nguyên liệu bình dị ấy, người Khmer sáng tạo nên nhiều món ăn đặc sắc, như: bún nước lèo, canh chua cá linh bông điên điển, mắm bò hóc hay các món chế biến từ cá đồng, tạo nên bản sắc văn hoá ẩm thực khó trộn lẫn.

Và đối với du khách trong nước và quốc tế, mùa nước nổi không chỉ là cơ hội thưởng thức những món ăn theo mùa, đặc biệt còn là dịp để trải nghiệm lối sống của cư dân địa phương. Một buổi chèo xuồng hái bông súng, giăng lưới bắt cá hoặc cùng người dân chế biến bữa cơm đậm hương vị miền Tây Nam Bộ sẽ mang lại cảm nhận chân thực hơn bất kỳ chương trình biểu diễn nào.

Bên cạnh đó, điểm nhấn đặc biệt của miền Tây Nam bộ là hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer với kiến trúc rực rỡ, hài hòa giữa nghệ thuật và tín ngưỡng. Những ngôi chùa như một trung tâm văn hóa của cộng đồng, nơi lưu giữ thư tịch cổ, nghệ thuật điêu khắc, hội họa và các giá trị giáo dục truyền thống. Trong mùa nước nổi, hình ảnh mái chùa vàng phản chiếu trên mặt nước, giữa những hàng thốt nốt và cánh đồng xanh ngát, tạo nên khung cảnh vừa thanh bình vừa giàu tính biểu tượng.

Theo ông Sơn Minh Thắng, nguyên Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Bí Thư Đảng uỷ khối các Cơ quan Trung ương chia sẻ: Lợi thế lớn nhất của miền Tây Nam bộ không chỉ nằm ở cảnh quan, đặc biệt còn ở “tính sống” của di sản văn hoá. Khác với nhiều điểm đến chỉ tập trung khai thác tài nguyên thiên nhiên, vùng đất này sở hữu sự kết hợp hiếm có giữa hệ sinh thái ngập nước và văn hóa địa phương. Chính cộng đồng người Khmer là chủ thể tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến thông qua đời sống tín ngưỡng, lễ hội, nghề truyền thống và nghệ thuật ẩm thực. Vì vậy, việc phát triển du lịch bền vững cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, để người dân vừa là người gìn giữ di sản văn hoá, vừa là người hưởng lợi từ các hoạt động du lịch...

Và một trong những sự kiện văn hóa tiêu biểu gắn với mùa nước là lễ hội Ok Om Bok - lễ cúng trăng của đồng bào Khmer, thường diễn ra vào khoảng tháng 10 âm lịch. Đây là dịp cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn thiên nhiên sau mùa sản xuất, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu. Cùng với lễ hội là các hoạt động văn hóa đặc sắc, như: đua ghe Ngo, biểu diễn nghệ thuật dân gian và trình diễn nhạc ngũ âm, thu hút đông đảo du khách. Không chỉ là sản phẩm du lịch, những lễ hội này còn phản ánh thế giới quan, tri thức nông nghiệp và tinh thần cộng đồng của người Khmer.

Xét ở góc nhìn khoa học phát triển bền vững, mùa nước nổi còn mang ý nghĩa sinh thái quan trọng. Theo bà Thạch Thị Dân (chuyên gia nghiên cứu văn hoá du lịch vùng Đồng bằng sông Cửu Long), Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Trà Vinh chia sẻ: Lũ mùa hằng năm góp phần bổ sung phù sa, cải thiện độ phì của đất, tái tạo nguồn lợi thủy sản và duy trì đa dạng sinh học của vùng ngập nước. Những hệ sinh thái đặc trưng, như: rừng tràm Trà Sư, Vườn quốc gia Tràm Chim hay các vùng đất ngập nước ở các địa phương, như: An Giang, Đồng Tháp… là minh chứng rõ nét cho giá trị của mùa nước nổi đối với môi trường và du lịch sinh thái.

Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa, các công trình thủy điện ở thượng nguồn Mekong và sự thay đổi dòng chảy đang khiến quy luật mùa nước nổi có nhiều biến động. Những năm gần đây, mực nước về đồng bằng có thời điểm thấp hơn trung bình nhiều năm, ảnh hưởng đến hệ sinh thái, nguồn lợi thủy sản và hoạt động du lịch mùa nước nổi. Điều đó đặt ra yêu cầu phải phát triển du lịch theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời bảo tồn hệ sinh thái ngập nước và các giá trị văn hóa địa phương.

Theo bà Thạch Thị Dân, tương lai của du lịch miền Tây Nam Bộ không nằm ở việc xây dựng thêm nhiều công trình nhân tạo, mà ở việc nâng cao chất lượng trải nghiệm dựa trên tài nguyên sẵn có. Các sản phẩm như du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái kết hợp khám phá văn hóa Khmer, trải nghiệm ẩm thực theo mùa hay tham gia lễ hội truyền thống cần được đầu tư theo hướng chuyên nghiệp nhưng vẫn bảo đảm tính nguyên bản. Đó cũng là xu hướng mà nhiều thị trường khách quốc tế đang tìm kiếm: những điểm đến chân thực, giàu bản sắc và tôn trọng thiên nhiên.

Chuyển đổi số cũng mở ra nhiều cơ hội cho việc quảng bá hình ảnh miền Tây Khmer. Bản đồ số các tuyến du lịch mùa nước nổi, ứng dụng thuyết minh đa ngôn ngữ tại các điểm di sản, trải nghiệm thực tế ảo về lễ hội Khmer, nền tảng đặt dịch vụ du lịch cộng đồng hay số hóa các câu chuyện văn hóa sẽ giúp nâng cao khả năng tiếp cận của du khách, đồng thời góp phần bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản.

Có thể nói, mùa nước nổi không chỉ mang đến vẻ đẹp cảnh quan mà còn khơi mở chiều sâu văn hóa của vùng đất cuối nguồn Mekong. Trong nhịp chèo chậm rãi trên những cánh đồng ngập nước, trong tiếng nhạc ngũ âm ngân vang giữa phum, sóc, trong hương thơm của bông điên điển và vị đậm đà của mắm bò hóc, du khách không chỉ khám phá một điểm đến, đồng còn chạm đến nhịp sống của một cộng đồng đã gắn bó với dòng Mekong suốt hàng trăm năm.

Và để mùa nước nổi tiếp tục là “mùa vàng” của du lịch, chúng ta cần tiếp tục quan tâm nghiên cứu và có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, phát huy giá trị văn hóa Khmer và phát triển sản phẩm du lịch chất lượng cao. Khi cộng đồng được trao quyền, khi di sản được gìn giữ và khi thiên nhiên được tôn trọng, miền Tây Nam Bộ sẽ không chỉ là điểm đến theo mùa và đặc biệt còn trở thành biểu tượng của du lịch sinh thái - văn hóa đặc sắc của Việt Nam trên bản đồ du lịch khu vực và thế giới./.