Ném còn - Gắn kết cộng đồng qua một trò chơi dân gian

Quả còn trong không gian ngày hội

Ném còn, hay tung còn là trò chơi dân gian rất gần gũi với đời sống tinh thần của nhiều cộng đồng cư dân nông nghiệp ở miền núi phía Bắc và một số địa phương miền Tây của các tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa. Trò chơi được lưu truyền từ lâu đời, với không gian và cách thức cơ bản được duy trì qua nhiều thế hệ.

Quả còn có hình cầu, cỡ bằng nắm tay trẻ nhỏ, được khâu từ nhiều mảnh vải màu. Bên trong quả còn thường có thóc và hạt bông. Thóc gắn với nguồn nương thực, hạt bông gắn với nguyên liệu dệt vải, hai nguyên liệu thiết yếu này gắn bó với đời sống của đồng bào. Vì thế, việc đặt thóc và hạt bông vào trong quả còn không chỉ thể hiện ước mong mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, đủ đầy, đồng thời còn gửi gắm khát vọng về sự bình yên, sung túc và hạnh phúc. Những dải vải nhiều màu gắn quanh quả còn vừa tạo hình, vừa giúp định hướng khi quả còn được tung lên.

Người Thái có nhiều cách chơi còn, trong đó có “còn vòng” và “còn xai”. Với “còn vòng”, người chơi cầm gần cuối dải vải, quay quả còn vài vòng theo chiều kim đồng hồ rồi ném về phía vòng tròn trên ngọn cây. Quả còn lọt qua vòng được xem là lượt ném thắng, mang theo niềm may mắn. “Còn xai” lại có cách chơi khác. Những chàng trai, cô gái chưa lập gia đình đứng thành hai hàng đối diện nhau. Các cặp đôi có cảm tình sẽ ném còn cho nhau. Nếu người nhận không bắt được, người ném phải tặng một vật làm tin, thường là khăn piêu hoặc vòng bạc.

Ở Mường Lò (tỉnh Lào Cai), còn có “còn xổm”. Người chơi đứng thành vòng tròn, nam nữ xen kẽ và lần lượt tung quả còn cho nhau. Cách chơi tạo ra sự tương tác liên tục giữa những người tham gia, khiến bãi còn trở thành nơi gặp gỡ của nhiều thế hệ.

Gửi gắm khát vọng qua quả còn

Cách chơi có thể khác nhau giữa các dân tộc, từng vùng, nhưng trong quan niệm dân gian, quả còn được tung lên cao thường gắn với mong muốn xua đi điều không may, bệnh tật. Khi quả còn rơi xuống và được một người bắt lấy, người đó được xem là nhận được may mắn, điều tốt lành. Vòng tròn trên cây nêu thường được liên hệ với hình ảnh mặt trời. Người ném cố đưa quả còn qua vòng, trong khi người đón tìm cách bắt được quả còn trước khi nó rơi xuống đất. Từ một cuộc chơi, người dân gửi vào đó những mong ước về cuộc sống thuận hòa, mùa màng và gia đình.

Với người Thái, tung còn thể hiện quan niệm về sự hòa hợp âm - dương và ước mong đông con nhiều cháu. Những người hiếm muộn cũng hào hứng tham gia để cầu con.

Trong đời sống của người Mường, hội ném còn tạo dịp để nam nữ gặp gỡ, tìm hiểu nhau. Người thua cuộc thường để lại một vật làm tin, phần nhiều là các chàng trai. Sau hội, chàng trai tìm đến nhà cô gái để lấy lại vật đã gửi, từ đó có thêm dịp gặp gỡ, trò chuyện.

Ở nhiều nơi, trước khi hội tung còn diễn ra, các gia đình trong bản chuẩn bị lễ vật mang đến bãi chơi. Lễ vật thường là những sản vật do người dân làm ra cùng một đôi quả còn, hay còn gọi là “đĩa còn”. Đôi quả còn được xem là biểu tượng của dương khí, sức mạnh và sự sinh sôi.

Người chủ trì nghi lễ có thể là thầy cúng, pháp sư hoặc trưởng bản. Người này cầm hai quả còn, làm lễ cầu mong trời đất, thần linh, tổ tiên phù hộ cho bản làng bình yên, mùa màng thuận lợi, trai gái nên duyên. Tùy từng dân tộc, từng vùng, nghi thức có sự khác nhau. Có nơi người chủ trì ném quả còn đầu tiên qua vòng, có nơi tung hai quả còn để mọi người cùng tranh nhau bắt. Từ những lượt ném và bắt quả còn, người trong bản có dịp gặp gỡ, trò chuyện. Với nam nữ trẻ tuổi, đó có thể là cơ hội tìm hiểu nhau. Với cộng đồng, đây là khoảng thời gian mọi người cùng tham gia một hoạt động chung, cùng vui chơi và chia sẻ niềm vui.

Ngày nay, ném còn vẫn xuất hiện trong nhiều lễ hội của các cộng đồng dân tộc. Đặc biệt, Lễ hội Ném còn ba nước Việt Nam, Lào, Trung Quốc được tổ chức luân phiên tại các địa phương vùng biên giới, trở thành dịp để Nhân dân các địa phương gặp gỡ, giao lưu văn hóa và tăng cường tình đoàn kết, hữu nghị giữa cộng đồng các dân tộc ba nước.

Một trò chơi có thể kết thúc khi quả còn rơi xuống, nhưng những mối liên kết được tạo nên trong cuộc chơi còn ở lại. Ném còn đưa con người đến gần nhau, cùng chia sẻ niềm vui và cùng tiếp nối nét văn hóa đã có từ lâu đời. Qua mỗi mùa hội, trò chơi lại tạo thêm những cuộc gặp gỡ và giúp những người ở các thế hệ khác nhau có cơ hội cùng tham gia vào đời sống văn hóa của cộng đồng. Có lẽ chính sự gắn kết cộng đồng ấy đã đưa ném còn từ một trò chơi dân gian, trở thành một phần ký ức được lưu giữ và tiếp nối./.