Nghề chạm bạc của người Mông ở Lao Xa

Từ lâu, Lao Xa được biết đến là cái nôi lưu giữ nghề chạm bạc truyền thống của đồng bào Mông trên Cao nguyên Đồng Văn. Qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những thỏi bạc thô được chế tác thành vòng cổ, vòng tay, nhẫn, khuyên tai cùng nhiều loại trang sức mang nét đặc trưng của người Mông.

Nguyên liệu là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng đồ bạc. Trước đây, người Mông thường sử dụng các đồng bạc Đông Dương, còn gọi là bạc hoa xòe, được các gia đình tích trữ qua nhiều thế hệ. Ngày nay, loại bạc này ngày càng hiếm và có giá trị cao nên người làm nghề sử dụng thêm các nguồn bạc khác. Tuy nhiên, nguyên liệu dùng để chế tác vẫn phải bảo đảm độ tinh khiết cao, ít lẫn tạp chất để sản phẩm đạt chất lượng.

Để làm ra một sản phẩm, người thợ sử dụng nhiều loại công cụ như bễ thổi, lò nung, nồi nấu bạc, khuôn đúc, đe, búa, kìm và bộ đục chạm hoa văn. Phần lớn các công đoạn vẫn được làm thủ công. Bạc sau khi được nung chảy ở nhiệt độ cao sẽ được đổ vào khuôn, rồi tiếp tục tạo hình trên đe. Tùy từng sản phẩm, người thợ dùng búa để dát, uốn, điều chỉnh hình dáng trước khi chạm khắc hoa văn. Cuối cùng là các công đoạn chỉnh sửa, làm nhẵn và đánh bóng để sản phẩm đạt được hình dáng, độ sáng như mong muốn. Mỗi thao tác đều đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ.

Không chỉ là vật trang sức, đồ bạc còn gắn với nhiều quan niệm văn hóa, tín ngưỡng trong đời sống của người Mông. Vòng vía là một trong những sản phẩm như vậy. Loại vòng này có thể được làm thành vòng cổ, vòng tay hoặc vòng chân, dùng để đeo cho trẻ em và người lớn khi đau ốm. Vòng vía thường có một khóa móc ở khoảng hở. Theo quan niệm của người Mông, sau khi đeo vòng, thầy cúng sẽ cài khóa với ý nghĩa giữ vía cho người đeo, tránh để vía rời khỏi cơ thể và ngăn những điều không may xâm nhập.

Bên cạnh đó, một số loại trang sức còn gắn với tình trạng hôn nhân của người đeo. Như nhẫn có nhiều kiểu dáng, trong đó có loại tiết diện tròn và dẹt. Đeo nhẫn có tiết diện tròn là dấu hiệu của những người còn độc thân (trai chưa vợ, gái chưa chồng) hoặc đã góa vợ/chồng và đang có ý định tái giá.

Những giá trị ấy cũng góp phần để nghề chạm bạc ở Lao Xa được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ. Tiêu biểu trong số đó là gia đình nghệ nhân Mua Sè Sính (75 tuổi), với nghề chạm bạc được lưu truyền qua bảy đời. Với hơn 50 năm làm nghề, ông Sính cho biết, ông được ông bà, bố mẹ truyền dạy nghề chạm bạc từ khi còn rất nhỏ.

Để nghề của gia đình không bị mai một, ông Sính tiếp tục truyền dạy cho anh em, con cháu. Mỗi công đoạn đều được “chuyên môn hóa” cho từng người, giúp các thành viên phát huy kỹ năng riêng. Căn nhà cổ do bố ông Sính để lại cũng trở thành xưởng sản xuất và là nơi đón tiếp khách tới tham quan, mua sắm.

Giá mỗi sản phẩm phụ thuộc chủ yếu vào lượng bạc sử dụng, độ tinh xảo của hoa văn và thời gian chế tác. Một chiếc nhẫn đơn giản có thể hoàn thành trong một buổi, giá khoảng 80.000 - 150.000 đồng; vòng tay thường mất từ một đến hai ngày, có giá khoảng 600.000 - 700.000 đồng. Riêng những chiếc kiềng cổ lớn, nhiều chi tiết cầu kỳ có thể mất nhiều ngày, thậm chí cả tháng để hoàn thiện, giá từ khoảng 10 triệu đồng đến hàng chục triệu đồng.

Không chỉ phục vụ nhu cầu của người dân trong vùng, ngày càng có nhiều du khách tìm đến Lao Xa và dành sự quan tâm cho các sản phẩm thủ công truyền thống. Điều này cũng tiếp thêm động lực để những nghệ nhân chạm bạc người Mông gắn bó với nghề, đồng thời sáng tạo thêm nhiều mẫu mã, kiểu dáng mới phù hợp với thị hiếu đa dạng hiện nay./.