Sự chăm chỉ, khéo léo của người phụ nữ Thái thể hiện qua đường kim mũi chỉNghề làm đệm bông gạo, bông lau của người Thái có từ rất lâu đời, gắn bó với đời sống hằng ngày. Trong văn hóa truyền thống của người Thái, mỗi chiếc đệm không chỉ là vật dụng quen thuộc trong nhà nằm cho ấm, êm mà còn là vật làm của hồi môn cho con gái khi về nhà chồng. Theo phong tục truyền thống của người Thái, khi người con gái đến tuổi lấy chồng, phải tự tay làm các vật dụng bằng đồ thổ cẩm như: đệm nằm, đệm ngồi, khăn piêu, váy, áo… và ai làm được nhiều sản phẩm về tặng quà nhà chồng thì đó chính là chuẩn mực, thước đo cho sự khéo léo, đảm đang và cũng thể hiện tính cách nết na, hiền dịu cũng như tấm lòng của người con dâu đối với gia đình bên chồng.
Để làm ra được chiếc đệm phải qua rất nhiều công đoạn. Từ khâu chọn bông lau, bông gạo phải được lựa chọn tỉ mỉ, lưu ý chọn những bông màu trắng, mịn, sạch sẽ, bông bánh tẻ (nghĩa là không non quá, vì lấy bông non sẽ dễ bị mốc, hỏng và khi nằm nhanh bị xẹp). Sau khi lấy về phơi thật khô, dùng gậy đập cho bung, tơi, xốp, mềm; và công đoạn này vô cùng quan trọng, nếu làm tốt ở khâu này thì đệm không bị mốc, khi dùng lâu đệm bị xẹp xuống, chỉ cần đem phơi nắng, dùng gậy đập cho hết bụi là đệm có thể đàn hồi trở lại. Vải dùng làm đệm do bà con tự trồng bông, se sợi nhuộm chàm và tự dệt, nhưng hiện nay trên thị trường có rất nhiều loại vải khác nhau để bà con có thể chọn lựa phù hợp về chất liệu và giá tiền. Vải để bọc đệm thường là các loại có màu sắc sặc sỡ theo phong cách của người Thái.
Đặc biệt, chỉ dùng khâu đệm không giống như các loại chỉ may mặc thông thường mà là loại chỉ sợi to chắc, bền và dai. Khi làm phải “bắt con” nghĩa là mặt đệm được chia thành các ô vuông nhỏ thẳng hàng rồi khâu nhíu hai mặt đệm ở các góc của ô vuông lại. “Bắt con” là khâu đòi hỏi độ chính xác rất cao, tỉ mỉ, kiên trì đến từng đường kim, mũi chỉ để mặt đệm được căng phồng đều đặn.
Sau bắt con là đến công đoạn nhồi bông. Trong quá trình nhồi bông không được nhồi quá chặt hay quá lỏng, mà phải nhồi làm sao cho mặt đệm cứng, căng đều nhưng không có sự chênh lệch giữa các ô. Nhồi bông xong phải lấy gậy đập đều vào mặt đệm, làm như thế mặt đệm mới phẳng và đều, không bị gồ gề, không gây đau lưng cho người nằm.
Ngoài đệm nằm, người Thái còn làm các loại đệm ngồi truyền thống. Loại đệm này được người Thái dùng thay những chiếc ghế ngồi khi có khách đến chơi nhà hoặc ngồi để ăn cơm, uống nước. Đệm bông gạo được khách hàng rất ưa thích vì nó được làm chắc chắn, có độ đàn hồi tốt, lại tạo cảm giác êm ái dễ chịu khi sử dụng.
Chị Lò Thị Tuyến ở tiểu khu 3, xã Quỳnh Nhai chia sẻ: Trước đây, gia đình tôi làm đệm để phục vụ sinh hoạt. Nhận thấy nhiều người có nhu cầu sử dụng đệm Thái, gia đình mở rộng sản xuất và vận động chị em cùng tham gia. Hiện có 4 thành viên thường xuyên sản xuất đệm ngồi, đệm nằm được làm hoàn toàn thủ công theo đơn đặt hàng. Vào mùa cao điểm, gia đình làm hơn 300 sản phẩm, tạo thu nhập khoảng 4 triệu đồng/người/tháng.
Các sản phẩm đệm truyền thống của đồng bào Thái được giới thiệu, quảng bá tại hội chợNhững năm gần đây, người dân đã đưa sản phẩm đệm truyền thống ra thị trường tiêu thụ thông qua các phiên chợ trong xã, tỉnh và một số tỉnh lân cận, như Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai, cùng chào bán hàng trên sàn thương mại điện tử… nhờ đó cuộc sống người dân trong xã cũng dần được cải thiện, nhiều hộ đã thoát nghèo, có cuộc sống khá giả. Thông thường đệm được làm theo kích thước và yêu cầu của từng khách hàng nên giá bán cũng khác nhau. Đệm ngồi có giá từ 80.000 - 100.000 đồng/chiếc; đệm nằm đơn và đệm đôi từ 700.000 đến 1,4 triệu đồng/chiếc. Từ việc gìn giữ và phát triển nghề làm đệm truyền thống này đã tạo việc làm cho nhiều lao động tại địa phương, giúp gia đình nhiều hộ dân ổn định cuộc sống.
Hiện nay, xã Quỳnh Nhai có gần 100 hộ sản xuất đệm truyền thống theo hướng hàng hóa, tập trung chủ yếu ở bản Đông Hậu, bản He, bản Khoang,... Sản phẩm được cải tiến về mẫu mã, màu sắc, kích thước, sử dụng đa dạng chất liệu vải và kết hợp thêm bông công nghiệp, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Khách hàng của đệm truyền thống chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái trong và ngoài tỉnh, mua phục vụ sinh hoạt hằng ngày và làm của hồi môn cho con gái khi về nhà chồng. Theo phong tục, mỗi cô gái Thái thường chuẩn bị ít nhất 10 chiếc đệm nằm cùng 12 chiếc đệm ngồi để biếu ông bà, họ hàng bên nhà chồng. Nhu cầu ổn định từ lượng khách mua tại các chợ phiên và nhiều địa phương lân cận đã góp phần đưa nghề làm đệm truyền thống ở Quỳnh Nhai phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa.
Phó Chủ tịch xã Quỳnh Nhai Tòng Xuân Trường chia sẻ: “Hiện nay, địa phương đang vận động các hộ làm đệm liên kết thành lập tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, tạo điều kiện đưa sản phẩm tham gia các chợ phiên, hội chợ, hoạt động xúc tiến thương mại nhằm quảng bá, mở rộng thị trường tiêu thụ".
Nghề làm đệm bông gạo, bông lau của đồng bào Thái tại xã Quỳnh Nhai đang chứng minh hướng đi đúng đắn khi vừa bảo tồn được bản sắc văn hóa, vừa mở ra hướng thoát nghèo cho người dân./.
