Nghề làm mâm gỗ của người Chăm ở Khánh Hòa

Tại các làng Chăm tỉnh Khánh Hòa, vào mùa lễ hội, những chiếc mâm gỗ (theo tiếng Chăm gọi là Salao takai) lại được lau chùi cẩn thận. Đây không phải là vật dụng dùng trong sinh hoạt hằng ngày, mà là vật dụng linh thiêng chuyên dùng để dâng cúng lễ vật, thể hiện lòng thành kính đối với thần linh, Tổ tiên và cộng đồng.

Mâm gỗ xuất hiện trong hầu hết các nghi lễ lớn của đồng bào Chăm như: Ka-tê, Ramưwan, Rija, cúng đền tháp, tang lễ và nhiều nghi lễ truyền thống khác. Trên mâm thường bày lá chuối, hoa tươi, trầu cau, bánh trái... được sắp xếp hài hòa, cân đối. Công việc này chủ yếu do những phụ nữ lớn tuổi đảm nhận. Họ không chỉ bày lễ vật cho đẹp mắt, mà còn gửi gắm trong đó mong ước về sự đủ đầy, bình an và hạnh phúc cho gia đình, dòng tộc.

Để làm ra một chiếc mâm gỗ đẹp và bền, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Trước hết là lựa chọn loại gỗ phù hợp như gỗ mít, gỗ xoài hoặc các loại gỗ nhẹ nhưng chắc chắn. Sau đó, người thợ tiến hành cắt, đẽo, tạo hình và mài nhẵn bề mặt. Công đoạn khó nhất là tạo dáng sao cho chiếc mâm vừa cân đối, vừa giữ được vẻ đẹp truyền thống. Nhiều nghệ nhân còn khắc thêm hoa văn mang đậm nét văn hóa Chăm như hình sóng nước, hoa lá hay các biểu tượng tín ngưỡng dân gian. Tất cả đều được làm bằng sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo của người thợ thủ công.

Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại ngày nay, nghề làm mâm gỗ của người Chăm ở Khánh Hòa đang đứng trước nhiều khó khăn và thách thức. Các sản phẩm công nghiệp bằng nhựa, inox hay kim loại ngày càng phổ biến vì giá thành rẻ và tiện lợi hơn. Điều đó khiến nhu cầu sử dụng mâm gỗ truyền thống giảm sút đáng kể. Bên cạnh đó, lớp trẻ hiện nay ít mặn mà với nghề thủ công vì công việc vất vả, thu nhập không ổn định. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi lo lắng khi không có người kế tục, nguy cơ mai một nghề truyền thống ngày càng rõ rệt.

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương cùng người dân đã có nhiều nỗ lực để bảo tồn và phát huy nghề làm mâm gỗ. Các làng nghề được quan tâm hỗ trợ về vốn, quảng bá sản phẩm và tổ chức các lớp truyền dạy nghề cho thanh niên. Một số nghệ nhân tích cực cải tiến mẫu mã, kết hợp giữa nét truyền thống và nhu cầu hiện đại để sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn. Không chỉ làm mâm gỗ, nhiều cơ sở còn sản xuất các sản phẩm mỹ nghệ, quà lưu niệm phục vụ khách du lịch. Nhờ đó, nghề truyền thống có thêm cơ hội phát triển trong điều kiện mới.

Đặc biệt, việc gắn nghề làm mâm gỗ với phát triển du lịch văn hóa đã mở ra hướng đi đầy triển vọng. Du khách khi đến Khánh Hòa không chỉ muốn tham quan cảnh đẹp mà còn muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa độc đáo của địa phương. Những chiếc mâm gỗ mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm trở thành sản phẩm thủ công ý nghĩa, góp phần quảng bá hình ảnh con người và bản sắc dân tộc Chăm đến với nhiều nơi.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị truyền thống đang dần bị mai một nếu không được quan tâm bảo tồn đúng mức. Nghề làm mâm gỗ của người Chăm ở Khánh Hòa là một nét đẹp văn hóa cần được gìn giữ và phát huy. Bảo tồn nghề truyền thống không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam. Đó cũng là cách để những giá trị quý báu của dân tộc Chăm tiếp tục được lưu truyền, tỏa sáng và trường tồn cùng thời gian