Ra Phát Ngọc Hà và nổ lực kết nối di sản với đời sống đương đại

Giữa không gian núi rừng Trường Sơn, tiếng khèn bè vang lên không chỉ là âm thanh của một nhạc cụ. Với Ra Pát Ngọc Hà, đó còn là một phần ký ức về quê hương, về những lễ hội, những đêm sinh hoạt cộng đồng và những câu chuyện văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sinh năm 2000, quê ở vùng A Đớt, A Lưới, Hà sớm gắn bó với văn hóa dân tộc Tà Ôi. Khi còn học lớp 9, anh tham gia các lớp dân ca, dân vũ do địa phương tổ chức. Những câu hát, điệu múa và âm thanh của nhạc cụ truyền thống từ đó trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của chàng trai trẻ. Nhưng Hà không dừng lại ở việc học chơi. Càng tiếp xúc với nhạc cụ truyền thống, anh càng tò mò về cách chúng được tạo ra.

Hà kể, ông nội từng nhắc anh phải biết giữ gìn những giá trị văn hóa cha ông để lại. Lời dặn ấy theo Hà trong những năm tháng trưởng thành và trở thành động lực để anh tìm hiểu sâu hơn về nhạc cụ của dân tộc mình.

15 tuổi, Hà bắt đầu học chơi khèn, đàn môi bằng tre. Không có giáo trình hay người thầy cố định, anh chủ yếu học bằng cách quan sát, lắng nghe, ghi nhớ rồi tự thực hành. Đến khi muốn hiểu sâu hơn, Hà bắt đầu tháo những nhạc cụ cũ để tìm hiểu cấu tạo và nguyên lý tạo âm. Có lần, chiếc khèn bè cũ của ông nội được Hà tháo ra để nghiên cứu nhưng sau đó không thể phát ra âm thanh như trước. Thất bại ấy không khiến chàng trai trẻ bỏ cuộc. Anh dành thời gian tìm hiểu, mua thêm những chiếc khèn cũ về tháo lắp, thử nghiệm. Có thời điểm, số tiền dành dụm để nghiên cứu, sửa chữa nhạc cụ lên tới hàng chục triệu đồng. Sau nhiều lần thử, Hà dần tìm ra cách tạo nên âm thanh tròn, rõ và ổn định cho khèn bè.

Khèn bè trở thành một dấu mốc quan trọng trong hành trình tự học của Hà. Theo anh, nhạc cụ này có nhiều ống nứa với độ dài khác nhau, kết hợp lưỡi gà bằng kim loại để tạo âm. Chỉ một chi tiết sai lệch cũng có thể làm thay đổi cao độ và âm sắc. Bởi vậy, ngoài đôi tay khéo léo, người chế tác phải có khả năng thẩm âm tốt.

Để tìm vật liệu phù hợp, Hà còn lặn lội đến các bản làng bên kia biên giới Việt - Lào tìm loại đồng thích hợp làm lưỡi gà. Từ những trải nghiệm ấy, chàng trai Tà Ôi từng bước làm chủ kỹ thuật chế tác khèn bè - một trong những nhạc cụ đòi hỏi sự kiên trì và khả năng cảm âm cao.

Không chỉ khèn bè, Hà còn tìm hiểu và chế tác nhiều loại sáo, đàn truyền thống của người Tà Ôi. Một số nhạc cụ đã ít xuất hiện trong đời sống hiện nay, thậm chí có loại gần như chỉ còn trong ký ức của các già làng. Có những nhạc cụ Hà phục dựng từ hình ảnh, bản vẽ hoặc những thông tin ít ỏi còn lưu lại.

Điều đáng quý ở Hà không chỉ nằm ở khả năng chế tác nhạc cụ. Đằng sau mỗi sản phẩm là mong muốn tìm lại một phần ký ức văn hóa đang đứng trước nguy cơ phai nhạt.

Trống, chiêng, khèn, đàn và nhiều nhạc cụ truyền thống từng hiện diện trong các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và đời sống tình cảm của người Tà Ôi. Nhưng khi đời sống thay đổi, nhiều thanh âm không còn thường xuyên xuất hiện. Những người trẻ cũng có ít cơ hội tiếp cận với cách chơi, cách làm và câu chuyện văn hóa phía sau từng nhạc cụ.

Hà tìm cách đưa những sản phẩm của mình lên mạng xã hội. Không gian số trở thành một “sân khấu” mới để anh giới thiệu nhạc cụ Tà Ôi, chia sẻ quá trình chế tác và kết nối với những người quan tâm. Một số nghệ sĩ trong nước đã biết đến, tìm mua nhạc cụ do Hà chế tác. Những sản phẩm ấy vì thế không chỉ được sử dụng trong cộng đồng mà còn có cơ hội vang lên ở nhiều không gian khác.

Hành trình của Hà cũng không bó hẹp trong âm nhạc. Trước đó, anh từng tham gia dự án “GenZ dệt ZènG”, góp phần quảng bá nghề dệt truyền thống của người Tà Ôi tới giới trẻ. Hà cho rằng chính thế hệ trẻ sẽ là những người tiếp nối, để nghề truyền thống và các giá trị văn hóa không chỉ được nhắc lại như ký ức mà tiếp tục hiện diện trong cuộc sống.

Hiện là sinh viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, Hà tiếp tục dành thời gian tìm hiểu văn hóa dân tộc mình. Một đề tài nghiên cứu của anh trong năm 2026 tập trung vào kỹ thuật nhuộm màu truyền thống sợi dệt và nghề làm cườm thiếc của người Tà Ôi ở xã A Lưới 4, cho thấy hướng đi của chàng trai trẻ ngày càng gắn với nghiên cứu và bảo tồn di sản một cách bài bản hơn.

Với Hà, học ở trường và học từ cộng đồng bổ trợ cho nhau. Kiến thức giúp anh hiểu sâu hơn những gì mình đang làm; còn những trải nghiệm từ bản làng giúp những kiến thức ấy có thêm chiều sâu và sức sống.

Từ một cậu học trò vùng cao tò mò trước tiếng đàn môi, Ra Pát Ngọc Hà đang từng bước trở thành người kết nối di sản với đời sống hiện đại. Những chiếc khèn, cây sáo, chiếc đàn làm từ tre, nứa qua bàn tay anh không chỉ tạo nên âm thanh mà còn kể lại câu chuyện về một cộng đồng, một vùng đất và một nền văn hóa.

Ở A Lưới, hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn. Hà tiếp tục học, tiếp tục làm, tiếp tục tìm kiếm những thanh âm tưởng như đã ngủ quên trong ký ức. Và có lẽ, điều ý nghĩa nhất không phải là làm được bao nhiêu nhạc cụ, mà là từ những nhạc cụ ấy, người trẻ hôm nay có thể nghe lại tiếng vọng của quê hương mình./.