Phát huy vai trò Người có uy tín trong thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia

Giai đoạn 2021-2025, xã Dào San, tỉnh Lai Châu được thụ hưởng Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719) với nguồn kinh phí hàng chục tỷ đồng mỗi năm. Xã đã thành lập Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng tại 28/28 bản, mỗi ban gồm 5 thành viên là đại diện các đoàn thể, trưởng bản và Người có uy tín. Các thành viên trực tiếp theo dõi hiện trường, kiểm tra khối lượng thi công, chất lượng vật liệu và phương án thực hiện của đơn vị thi công; tổ chức kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất khi cần thiết đối với các công trình thi công trên địa bàn.

Qua giám sát, các thành viên và người dân đã phát hiện những điểm chưa phù hợp, kịp thời phản ánh với chính quyền, góp phần hạn chế tình trạng thi công sai thiết kế, sử dụng vật liệu không đạt yêu cầu, chậm tiến độ và phát sinh chi phí ngoài dự toán…

Xã Tân Hiệp (nay là xã Tân Hội), tỉnh Tây Ninh trong thời gian xây dựng nông thôn mới được đầu tư các công trình đường giao thông, trường học, cơ sở vật chất văn hóa… Để các công trình đảm bảo chất lượng, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã đã thành lập các Ban giám sát đầu tư của cộng đồng. Ban đã tổ chức giám sát được hàng chục cuộc đối với các công trình đường giao thông. Qua đó, góp ý đơn vị thi công một số nội dung như: chất lượng lu lèn lề đường, kết cấu xi măng bê tông, giải phóng mặt bằng, di dời trụ điện, đặt cống thoát nước… Từ đó, nhiều công trình giao thông nông thôn trong xã được nghiệm thu đưa vào sử dụng và phát huy tốt hiệu quả.

Theo quy định của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã quyết định thành lập theo từng chương trình, dự án; có ít nhất 5 thành viên, gồm đại diện Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã, Ban Thanh tra nhân dân và đại diện người dân nơi có chương trình, dự án. Thành viên phải là người có phẩm chất đạo đức tốt, trung thực, công tâm, có uy tín trong cộng đồng, có hiểu biết về chính sách, pháp luật hoặc lĩnh vực liên quan và tự nguyện tham gia.

Nhìn vào những tiêu chuẩn đó, Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số có nhiều lợi thế để tham gia cơ chế giám sát này. Người có uy tín nắm rõ đời sống cộng đồng, hiểu phong tục, tập quán, có khả năng vận động người dân đồng thuận với chủ trương chung. Quan trọng hơn, tiếng nói của Người có uy tín luôn có sức thuyết phục, bởi họ là người sống cùng cộng đồng, hiểu vấn đề từ thực tế. Khi tham gia Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, lợi thế đó có thể được chuyển hóa thành năng lực giám sát chính sách.

Thực tế từ xã Dào San và các địa phương triển khai thực hiện các chương trình MTQG cho thấy, đối với vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phát huy vai trò Người có uy tín sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban Giám sát đầu tư cộng đồng.

Trước hết, Người có uy tín cùng các thành viên của Ban theo dõi, giám sát sự phù hợp của chủ trương, quyết định đầu tư với quy hoạch, kế hoạch đầu tư trên địa bàn; việc chủ đầu tư chấp hành các quy định của pháp luật về chỉ giới đất đai và sử dụng đất; quy hoạch mặt bằng chi tiết; phương án kiến trúc; xây dựng, xử lý chất thải, bảo vệ môi trường; đền bù, giải phóng mặt bằng; phương án tái định cư; kế hoạch đầu tư, tình hình triển khai và tiến độ thực hiện các chương trình, dự án; việc thực hiện công khai thông tin trong quá trình đầu tư đối với các chương trình, dự án đầu tư công, dự án đầu tư từ nguồn vốn khác trên địa bàn cấp xã.

Tiếp đó, đối với các chương trình, dự án đầu tư bằng vốn và công sức của cộng đồng dân cư, dự án sử dụng ngân sách cấp xã hoặc bằng nguồn tài trợ trực tiếp của các tổ chức, cá nhân cho cấp xã, Người có uy tín có thể tham gia theo dõi, kiểm tra, giám sát việc thực hiện và kiểm tra, giám sát việc tuân thủ các quy trình, quy phạm kỹ thuật, định mức, chủng loại vật tư theo quy định; theo dõi, kiểm tra kết quả nghiệm thu và quyết toán công trình.

Trong quá trình giám sát, Người có uy tín có thể phát hiện những việc làm tổn hại đến lợi ích của cộng đồng; những tác động tiêu cực của dự án đến môi trường sinh sống của cộng đồng; những việc gây lãng phí, thất thoát vốn, tài sản thuộc các chương trình, dự án đầu tư để phản ánh với cơ quan chức năng có biện pháp chấn chỉnh kịp thời, góp phần bảo đảm công khai, minh bạch và nâng cao chất lượng, hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư, giúp ngăn chặn từ sớm, từ xa các sai lệch trong thi công, không để phát sinh thành bức xúc trong nhân dân; góp phần thực hiện hiệu quả phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Với vai trò đó của Ban Giám sát đầu tư cộng đồng nói chung, cá nhân Người có uy tín tham gia vào Ban đó nói riêng (nếu có), mà tại Điều 50, Nghị định số 358/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các chương trình MTQG tiếp tục quy định cơ chế các chương trình MTQG chịu sự giám sát của cộng đồng. Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Chương trình MTQG 417) chịu sự điều chỉnh của Nghị định này.

Chương trình MTQG 417 được triển khai trên phạm vi cả nước, trong điều kiện nhiều nơi ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có địa hình chia cắt, kinh tế - xã hội khó khăn. Chương trình có nội dung rộng, quy mô lớn (tổng ngân sách nhà nước bố trí cho Chương trình giai đoạn 2026-2030 khoảng 423.000 tỷ đồng), liên quan đến nhiều lĩnh vực thuộc thẩm quyền trách nhiệm quản lý của nhiều ngành.

Nguồn lực càng lớn, địa bàn càng rộng thì giám sát không thể chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước mà cần có sự tham gia thực chất của cộng đồng. Quy định về Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng trong Nghị định số 358/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý để người dân trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua vai trò của Người có uy tín giúp mình theo dõi các chương trình, dự án được triển khai trên địa bàn.

Do đó, để nâng cao năng lực cho Người có uy tín trong tham gia giám sát thực hiện Chương trình MTQG 417, Sở Dân tộc và Tôn giáo các địa phương cần quan tâm lồng ghép bồi dưỡng, tập huấn các nội dung trong Nghị định 358/NĐ-CP nhằm giúp Người có uy tín nắm rõ thẩm quyền, nội dung, yêu cầu giám sát cộng đồng để thực hiện tốt trách nhiệm của mình, từ đó góp phần thực hiện đúng và phát huy hiệu quả của Chương trình MTQG ngay từ cơ sở.

Giám sát đầu tư cộng đồng là một cơ chế để kiểm chứng chính sách từ nơi nó đi vào cuộc sống. Cả nước hiện có gần 30 nghìn Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số. Phát huy vai trò Người có uy tín trong giám sát đầu tư cộng đồng sẽ giúp nguồn lực đầu tư của Chương trình MTQG 417 được sử dụng công khai, minh bạch, đúng mục tiêu và sát với nhu cầu thực tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống Nhân dân và xây dựng vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi ngày càng phát triển bền vững trong giai đoạn mới.