Không chỉ là nghi thức thay bàn thờ gia tiên, "tôi chòng" còn là dịp để các thế hệ người Tày tiếp nối truyền thống hiếu kính với cội nguồnTrong đời sống của người Tày, bàn thờ gia tiên luôn được xem là trung tâm của không gian tâm linh trong mỗi ngôi nhà. Đó không chỉ là nơi tưởng nhớ những người đã khuất mà còn là biểu tượng của sự tiếp nối huyết thống, của đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và sự bền chặt của gia đình. Bởi vậy, bất kỳ sự thay đổi nào liên quan đến nơi thờ tự cũng được thực hiện bằng một nghi lễ trang trọng mang tên "tôi chòng".
"Tôi chòng" thường được tổ chức khi gia đình dựng nhà mới, chuyển nơi ở, sửa chữa nhà cửa, lập bàn thờ mới hoặc khi có sự thay đổi về chủ sở hữu ngôi nhà. Theo quan niệm của người Tày, đây là dịp để kính báo với Tổ tiên và các vị thần cai quản đất đai, nhà cửa về những đổi thay trong cuộc sống, đồng thời cầu mong sự chở che để gia đình luôn bình an, thuận hòa.
Nghi lễ cũng được tiến hành sau những vụ mùa bội thu hoặc khi cuộc sống đã ổn định như một lễ tạ ơn trời đất và Tổ tiên. Nếu gia đình gặp điều không may, "tôi chòng" trở thành lời cầu nguyện hướng về cội nguồn, gửi gắm mong ước vượt qua khó khăn, đón nhận những điều tốt đẹp trong tương lai.
Điều làm nên giá trị của nghi lễ không chỉ nằm ở phần nghi thức mà còn ở sự tham gia của cả gia đình trong quá trình chuẩn bị. Từ sáng sớm, mọi người cùng dọn dẹp nhà cửa, trang hoàng bàn thờ và chuẩn bị lễ vật. Những sản vật quen thuộc như gà, vịt, thịt lợn, gạo nếp, xôi, hoa quả, trà, rượu... được bày biện trang trọng, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên.
Đặc biệt, trên bàn thờ luôn hiện diện những hình chim, hình hoa được gấp thủ công từ giấy màu cùng các đồ lễ truyền thống. Những chi tiết tưởng chừng giản dị ấy phản ánh sự khéo léo của người Tày, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống sinh sôi, hạnh phúc và bình an.
Thầy cúng chủ trì nghi lễ “tôi chòng”, cầu bình an và phúc lành cho gia chủTrong nghi lễ, thầy cúng giữ vai trò dẫn dắt, thay mặt gia chủ thực hiện các nghi thức tâm linh. Sau phần khai quang, giải uế để thanh tẩy không gian thờ tự, thầy cúng dâng lời kính cáo tới tổ tiên và các vị thần linh, cầu mong gia đình được phù hộ về sức khỏe, mùa màng, tài lộc và sự bình yên.
Trong khi đó, các thành viên trong gia đình mặc trang phục truyền thống, cùng dâng hương, dâng trà và rượu lên bàn thờ mới. Hành động ấy không chỉ thể hiện sự tôn kính đối với Tổ tiên mà còn nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ nếp nhà và truyền thống của dòng họ.
Khi nghi lễ hoàn tất, bàn thờ mới chính thức được an vị, mở ra một chặng đường mới trong đời sống của gia đình. Phần lễ phát lộc và chia lễ vật mang ý nghĩa chia sẻ may mắn, cầu mong sự đủ đầy, gắn kết giữa các thành viên cũng như với cộng đồng.
Nghi lễ "tôi chòng" là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi các thế hệ cùng thực hành và trao truyền những giá trị truyền thống của dân tộc TàyĐi sâu vào lớp nghĩa văn hóa, có thể thấy "tôi chòng" không chỉ phản ánh tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên mà còn là một thiết chế văn hóa góp phần duy trì đạo hiếu trong gia đình người Tày. Thông qua nghi lễ, con cháu được giáo dục về cội nguồn, về sự biết ơn những người đi trước và ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống. Đây cũng là dịp để các thế hệ cùng tham gia, cùng thực hành những phong tục đã được lưu truyền từ đời này sang đời khác.
Ngày nay, nghi lễ "tôi chòng" được phục dựng, giới thiệu tại nhiều hoạt động văn hóa, trong đó có Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Việc tái hiện không chỉ góp phần bảo tồn một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của người Tày mà còn giúp công chúng hiểu hơn về chiều sâu đời sống tinh thần của cộng đồng. Qua mỗi lời khấn, mỗi lễ vật và từng nghi thức được gìn giữ, "tôi chòng" tiếp tục kể câu chuyện về đạo hiếu, về sự gắn kết gia đình và niềm tin vào những giá trị bền vững đã nuôi dưỡng bản sắc văn hóa người Tày suốt bao đời./.
