“Người bản số” ở Lào Cai

Được khởi xướng từ năm 2025 và tiếp tục triển khai bài bản trong giai đoạn 2026-2028, mô hình xác định lực lượng nòng cốt nằm ngay tại thôn, bản, tổ dân phố. Những người được lựa chọn không chỉ cần có kỹ năng công nghệ mà còn phải được cộng đồng tín nhiệm, có tinh thần trách nhiệm và am hiểu phong tục, văn hóa địa phương. Ưu tiên lựa chọn những cá nhân đã tham gia hiệu quả trong “Tổ công nghệ số cộng đồng”, có khả năng sử dụng tiếng Tày, Mông, Dao, Pa Dí. Mỗi thôn, bản, tổ dân phố sẽ bố trí ít nhất một “Người bản số” chính thức và một nhân sự dự phòng nhằm bảo đảm tính kế thừa, duy trì hoạt động lâu dài trong việc hỗ trợ người dân tiếp cận các nền tảng số, dịch vụ công trực tuyến và những ứng dụng thiết yếu.

Theo kế hoạch năm 2026, tỉnh Lào Cai triển khai thí điểm mô hình tại khoảng 40 xã, phường, với mục tiêu xây dựng lực lượng khoảng 1.200 “người bản số”. Đến ngày 30/6/2026, 32 xã, phường ở tỉnh Lào Cai đã hoàn thành quy trình tuyển chọn 1.200 “Người bản số” chính thức và 580 người dự bị. Giai đoạn 2026-2028, tỉnh đặt mục tiêu đào tạo khoảng 3.000 “Người bản số”, bảo đảm 100% thôn, bản có ít nhất một “Người bản số” hoạt động hiệu quả. Lực lượng này sẽ được đào tạo bài bản, cấp chứng nhận và trang bị kiến thức và kỹ năng số cơ bản, đủ khả năng hướng dẫn người dân sử dụng các nền tảng số, dịch vụ công trực tuyến và ứng dụng công nghệ trong đời sống.

Điểm đáng chú ý của mô hình nằm ở chữ “bản”. Chuyển đổi số vốn thường được đề cập bằng những khái niệm lớn như: chính quyền số, kinh tế số, xã hội số, dữ liệu số hay trí tuệ nhân tạo. Nhưng với người dân tộc thiểu số ở vùng cao, chuyển đổi số đơn giản chỉ là biết quét mã QR, sử dụng VNeID, tìm kiếm thông tin sản xuất, bán một sản phẩm trên mạng xã hội, thực hiện một thủ tục hành chính trực tuyến hoặc biết cách nhận diện một thông tin giả trên Internet… Những việc này sẽ dễ dàng hơn rất nhiều nếu người hướng dẫn cho họ là người cùng cộng đồng, hiểu phong tục, biết tiếng dân tộc thiểu số, biết cách nói chuyện và quan trọng nhất là tạo được niềm tin với đồng bào. “Người bản số” sẽ có nhiều lợi thế để phổ cập chuyển đổi số cho đồng bào so với cách phổ cập công nghệ tập trung, nặng về lý thuyết. 

Từ góc độ chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, mô hình có ý nghĩa sâu hơn một giải pháp phổ cập kỹ năng số. “Người bản số” đang giúp người dân từ đối tượng được phổ cập công nghệ thành chủ thể tham gia chuyển đổi số. Khi một người dân biết sử dụng công nghệ và có khả năng hướng dẫn lại cho những người khác, tri thức số bắt đầu được lan truyền theo mạng lưới cộng đồng thay vì chỉ phụ thuộc vào cán bộ kỹ thuật từ bên ngoài.

Cách làm này cũng góp phần giải quyết một nghịch lý của chuyển đổi số ở vùng khó khăn - nơi người dân cần công nghệ để thu hẹp khoảng cách phát triển thì cũng thường là nơi điều kiện tiếp cận, kỹ năng và khả năng khai thác công nghệ còn hạn chế hơn các vùng khác. Nếu chỉ đầu tư hạ tầng mà thiếu con người biết sử dụng ở những vùng đó, chuyển đổi số rất dễ dừng lại ở việc “có thiết bị, có kết nối nhưng chưa có năng lực khai thác”.

Suy cho cùng, thước đo của chuyển đổi số là công nghệ có đến được với người dân hay không, có giúp người dân giải quyết công việc tốt hơn hay không? Có mang lại sinh kế, thu nhập cho họ hay không? Để tìm ra đáp án cho thước đo của chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tỉnh Lào Cai đặt ra mục tiêu tối thiểu 70% hộ gia đình ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn được tiếp cận và hướng dẫn kỹ năng số, qua đó từng bước nâng cao tỷ lệ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến; thúc đẩy phát triển kinh tế số ở cơ sở, hỗ trợ đưa 100% sản phẩm OCOP và nông sản tiêu biểu của tỉnh lên các sàn thương mại điện tử; hướng dẫn hàng nghìn hộ gia đình tạo tài khoản và tham gia kinh doanh trực tuyến, góp phần tăng thu nhập.

Có nhiều con đường để đi đến đích nhưng một trong những giải pháp sáng tạo mà tỉnh kỳ vọng chính là thông qua mô hình “Người của bản” để từng bước tạo chuyển biến rõ nét trong nhận thức và thói quen sử dụng công nghệ của người dân, góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa khu vực thành thị và nông thôn, miền núi; từng bước hình thành xã hội số và công dân số tại Lào Cai.