Nhà sàn - Một không gian văn hóa đặc biệt của người Tày Nghĩa Đô

Ngôi nhà gắn với đời sống gia đình và dòng họ

Trong ký ức của các bậc cao niên từ khi sinh ra đã có những nếp nhà sàn nép mình bên sườn núi, khi các già làng lớn lên tiếp tục học cách chọn gỗ, dựng nhà và gìn giữ nếp nhà do cha ông truyền lại. Qua thời gian, những căn nhà sàn bằng gỗ vẫn hiện diện giữa các bản làng Nghĩa Đô. Chúng tạo nên một không gian kiến trúc đặc trưng, đồng thời phản ánh khá rõ quan niệm sống, sinh hoạt gia đình và mối quan hệ cộng đồng của người Tày. 

Mỗi căn nhà sàn, bếp lửa giữ một vị trí đặc biệt. Những ngày lạnh, bếp giúp sưởi ấm ngôi nhà; sau bữa ăn, đó cũng là nơi các thành viên ngồi lại trò chuyện, chia sẻ công việc và chuyện gia đình. Ở những gia đình trưởng họ, nhà sàn còn có ý nghĩa rộng hơn một mái ấm riêng. Đây có thể là nơi con cháu trong dòng họ gặp gỡ, bàn bạc công việc chung, thống nhất những quy ước của dòng họ và trao đổi về việc thực hiện các chủ trương, chính sách tại địa phương. Vì thế, căn nhà vừa là không gian sinh hoạt, vừa đóng vai trò kết nối các thế hệ.

Theo nghệ nhân ưu tú Ma Thanh Sợi, dân tộc Tày sống tại bản Rịa, xã Nghĩa Đô, người có nhiều nghiên cứu về văn hóa dân gian Nghĩa Đô, nhà sàn truyền thống của người Tày ở đây chủ yếu có hai mái, phần sàn được làm bằng dát hoặc ván gỗ. Để hoàn thành một ngôi nhà, gia chủ phải chuẩn bị khối lượng nguyên vật liệu lớn, từ cột, ván, gỗ làm sàn đến vật liệu lợp mái. Việc tìm gỗ thường phải thực hiện ở những khu vực rừng núi xa và mất nhiều thời gian. Có gia đình chuẩn bị nguyên liệu trong vài tháng, nhưng cũng có trường hợp phải tích lũy trong nhiều năm. Không gian trong nhà được phân chia thành nhiều gian với chức năng khác nhau. Gian trung tâm thường là vị trí quan trọng nhất, dành cho bàn thờ Tổ tiên. Đây là nơi con cháu tưởng nhớ những người đi trước và gửi gắm mong ước về một cuộc sống bình an, đủ đầy. Những gian còn lại phục vụ sinh hoạt thường ngày, nghỉ ngơi và cất giữ vật dụng của gia đình.

Kiến trúc nhà sàn của người Tày Nghĩa Đô không cố định mà có sự thay đổi theo thời gian. Qua quá trình phát triển, nơi đây hình thành bốn kiểu nhà tiêu biểu gồm nhà Lều, nhà Quan ma, nhà Cai tư và nhà Con thong.

Những quy ước ẩn sau từng bậc cầu thang

Cầu thang dẫn lên nhà sàn cũng chứa đựng những quan niệm văn hóa riêng. Cầu thang truyền thống thường được làm bằng gỗ và có chín bậc. Theo quan niệm của người Tày, chín bậc gắn với chín vía của người phụ nữ. Cách ứng xử với khách khi bước vào nhà cũng thể hiện sự coi trọng lễ nghĩa. Khi có khách quý, chủ nhà thường xuống tận chân cầu thang để đón. Trong quá trình khách bước lên, chủ nhà đi phía sau, vừa thể hiện sự chu đáo vừa có ý nghĩa bảo vệ và hướng dẫn khách. Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy cho thấy ngôi nhà sàn không chỉ được tạo nên bởi gỗ, cột, mái và sàn nhà. Đằng sau cấu trúc vật chất là cả một hệ thống quan niệm về gia đình, con người, lễ nghi và cách ứng xử trong cộng đồng.

Một nét đáng chú ý khác nằm ở các gian bếp. Nhà sàn truyền thống của người Tày Nghĩa Đô có thể bố trí ba khu vực bếp với những chức năng khác nhau. Bếp ở gian trung tâm là bếp chính, thường được sử dụng khi tiếp khách và giữ lửa cho gia đình. Đây cũng là nơi tạo hơi ấm cho không gian chung. Một bếp khác đặt gần chỗ ngủ của người cao tuổi, phục vụ nhu cầu sưởi ấm vào mùa lạnh. Bếp còn lại dành cho việc nấu nướng, chế biến thức ăn và thường nằm ở một gian riêng.

Cùng với bếp lửa là tín ngưỡng liên quan đến vị thần hoặc “ma bếp”. Việc thờ cúng được thực hiện ở khu vực bếp, thể hiện quan niệm coi lửa không chỉ phục vụ đời sống mà còn có ý nghĩa tinh thần đối với gia đình. Từ vị trí bàn thờ Tổ tiên đến nơi tiếp khách, từ khu vực bếp đến chỗ nghỉ ngơi của từng thành viên, cách phân chia không gian trong nhà sàn đều tuân theo những quy tắc nhất định. Qua đó, nếp sống và phong tục của người Tày được lưu giữ ngay trong chính không gian sinh hoạt hằng ngày.

Ngày nay, đời sống của người dân Nghĩa Đô đã có nhiều thay đổi. Điều kiện kinh tế tốt hơn giúp các gia đình có thêm lựa chọn về kiểu nhà và vật liệu xây dựng. Tuy vậy, nhiều hộ vẫn chủ động gìn giữ những căn nhà sàn truyền thống. Với người Tày Nghĩa Đô, một ngôi nhà sàn không chỉ là tài sản được truyền lại từ cha ông mà còn là nơi chứng kiến nhiều dấu mốc của một đời người: từ lúc chào đời, trưởng thành, lập gia đình cho đến khi trở về với Tổ tiên. Chính quyền xã Nghĩa Đô cũng định hướng khai thác giá trị văn hóa bản địa để phát triển du lịch cộng đồng, trong đó kiến trúc nhà sàn là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của các bản làng./.