Những “mùa hoa” ở Phia Thắp

Nằm cách trung tâm tỉnh lỵ Cao Bằng 26 km, con đường dẫn vào làng Phia Thắp, xã Quảng Uyên không quá dài, nhưng đủ để du khách cảm nhận rõ sự đổi thay của cảnh sắc. Những triền núi đá vôi nối tiếp nhau, những nếp nhà sàn nép mình dưới chân núi Phà Hùng, rồi bất chợt hiện ra trước mắt ngập tràn những “bó hoa” màu vàng nâu của hàng nghìn bó hương được xếp xòe đều trải kín các khoảng sân, đường làng, ngõ xóm, bờ ruộng… Dưới ánh mặt trời, cả ngôi làng như khoác lên mình một tấm thảm rực rỡ, khiến bất cứ ai lần đầu đặt chân đến cũng phải dừng lại thật lâu để ngắm nhìn.

Ẩn sau vẻ đẹp ấy là một nghề truyền thống đã gắn bó với người Nùng An từ hơn một trăm năm nay. Không ai biết chính xác nghề làm hương bắt đầu từ khi nào, ai là người đầu tiên mang nghề về làng. Chỉ biết rằng, trong những mái nhà sàn của các hộ dân, tiếng chẻ mai, tiếng chuốt que hương cứ thế vang lên từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đến nay, hầu như gia đình nào ở Phia Thắp cũng làm hương, coi đó vừa là kế sinh nhai, vừa là niềm tự hào của làng, của tộc người.

Điều làm nên sự khác biệt của hương Phia Thắp nằm ở cách người Nùng An gửi gắm tri thức vào từng công đoạn. Nguyên liệu đều được lấy từ thiên nhiên vùng núi đá vôi. Thân hương làm từ cây mai rừng, loại cây có thân thẳng, dẻo và bắt lửa tốt. Chất kết dính không phải hóa chất mà được tạo nên từ lá bầu hắt - loại cây đặc trưng chỉ có làng hương Phia Thắp trồng được trên rừng đem phơi khô, nghiền thành bột mịn. Mùn cưa, vỏ cây nghiến, gỗ thông mục và các loại thảo mộc khác được nghiền nát trộn đều, tạo thành lớp bột có mùi thơm dịu, thanh khiết.

Nhìn những bó hương thành phẩm, với những que hương đều đặn, nhỏ xinh, ít người hình dung được để hoàn thành nó, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn làm hoàn toàn bằng tay. Từ chẻ cây mai, chuốt que hương đến nhúng nước, lăn qua lớp bột lá bầu hắt rồi tiếp tục lăn nhiều lần trong hỗn hợp bột hương... đôi bàn tay phải đủ khéo léo để bột bám đều quanh thân hương, không quá dày cũng không quá mỏng.

Đẹp nhất có lẽ là những ngày nắng. Khi hương được mang ra sân phơi, cắm tỏa tròn đều trong ống, cả làng bỗng trở thành một “vườn hoa” đặc biệt, tạo nên khung cảnh vừa bình dị, vừa cuốn hút. Hương Phia Thắp được làm khô bằng cách phơi nắng gió tự nhiên chứ không sấy lò. Vậy nên, khi đến đây, bạn sẽ thấy bất kỳ chỗ nào từ hiên nhà, sân, bờ tường cho đến các con đường và góc ruộng đều được bày kín các ống hương. Chính hình ảnh ấy đã đưa Phia Thắp trở thành điểm đến được nhiều du khách và nhiếp ảnh gia tìm đến mỗi năm.

Hương sau khi khô thì đem nhuộm màu cho chân, thường là màu đỏ, hồng, đôi khi là màu cam, xanh, tím… để thêm phần bắt mắt, rồi đem đi phơi khô lần nữa là đủ điều kiện đưa ra thị trường tiêu thụ hoặc theo chân du khách về với gia đình của họ.

Ở Phia Thắp, nghề làm hương không phân biệt tuổi tác. Người già ngồi tỉ mẩn chuốt từng que mai. Phụ nữ đảm nhận công đoạn se hương. Thanh niên lên rừng tìm nguyên liệu. Trẻ nhỏ sau giờ học cũng phụ giúp phơi hương. Cả làng cùng làm nghề và mỗi người giữ một mắt xích để mạch nghề không bao giờ bị đứt đoạn.

Hiện nay, trên dưới 50 hộ dân, hơn 100 lao động ở Phia Thắp tham gia làm hương quanh năm. Thu nhập từ nghề chiếm một nửa tổng thu nhập của mỗi hộ. Trong xu thế của thời đại là phát huy bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch, nhiều ngôi nhà sàn truyền thống trong làng đã được cải tạo thành homestay khang trang để đón khách lưu trú. Sự phát triển của du lịch cộng đồng đã mở thêm hướng đi mới cho làng. Người dân không chỉ bán hương mà còn đón khách đến trải nghiệm ăn cơm lam, ngủ nhà sàn. Sáng mai dậy, nghe đồng bào giới thiệu quy trình làm hương, kể câu chuyện về văn hóa của người Nùng An... Từ những công việc quen thuộc trong đời sống thường ngày, nay đã trở thành trải nghiệm để du khách hiểu hơn về giá trị của một nghề truyền thống đang được bà con gìn giữ bằng sự kiên trì và tình yêu quê hương. Đó là cách làm du lịch cộng đồng bền vững mà Phia Thắp đang hướng tới.

Chiều muộn, khi nắng dần nghiêng qua sườn núi, những bó hương đã kịp khô trong gió, bà con lại nhẹ nhàng thu từng bó vào nhà. Mùi thơm dịu của thảo mộc vẫn còn vương vấn trong không gian như lưu giữ hồn cốt văn hóa của người Nùng An đang tô thắm thêm cảnh sắc tươi đẹp của núi rừng Cao Bằng.

Phia Thắp hôm nay vẫn rất đỗi bình yên trong nhịp lao động cần mẫn. Và mỗi bó hương rời khỏi làng đi tới muôn nơi không chỉ mang theo hương thơm của cây cỏ, mà còn cả câu chuyện về một cộng đồng đã gìn giữ nghề truyền thống bằng đôi bàn tay khéo léo, bằng tri thức tộc người được tích lũy qua nhiều thế hệ và bằng khát vọng viết nên cuộc sống mới từ tinh hoa bản sắc văn hóa được lưu truyền hơn một thế kỷ qua.