Những ngôi nhà trình tường nhuốm màu thời gian ở Nà Rẻo

Được xây dựng từ khoảng những năm 1960, đến nay, những ngôi nhà này vẫn được giữ gìn tương đối nguyên vẹn, hài hòa với cảnh quan. Nhóm hộ Nà Rẻo có hơn 30 hộ dân là người dân tộc Dao Tiền quần tụ chung sống. Nhịp sống ở đây rất chậm và yên bình. Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng, những nếp nhà đơn sơ nằm ngăn nắp với màu vàng đặc trưng.

Nhà trình tường được làm từ đất sét pha cát, được lấy từ những vùng đất thịt dẻo, mịn, không lẫn sỏi, đá. Trộn đều đất và nước cho vào khuôn gỗ rồi “trình” (nện) từng lớp để tạo nên bức tường dày 40 - 50 cm. Kỹ thuật thủ công ấy giúp cho ngôi nhà ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè, bền vững với thời gian, tránh được gió mưa và sương núi. Hai bên đầu hồi nhà thường được nện thành hình vòng cung đẹp mắt. Người Dao Tiền quan niệm, đất là nơi sinh ra và nuôi dưỡng con người nên phải sống cùng đất. Vì vậy ngôi nhà của họ cũng được dựng lên từ đất quê hương, bền chắc và kiên cường như những người vùng cao.

Kết cấu nhà trình tường thường làm bằng gỗ nghiến hoặc gỗ dẻ, được liên kết bằng các mộng gỗ tinh tế, gần như không dùng đinh sắt. Mái nhà được lợp bằng ngói âm dương tạo nên vẻ mộc mạc, hòa hợp với thiên nhiên. Bên trong, người dân chia nhà làm 3 gian tạo không gian sinh hoạt riêng biệt. Gian chính giữa thường đặt bàn thờ Tổ tiên, 2 gian còn lại là nơi sinh hoạt, nghỉ ngơi và cất giữ nông cụ của gia đình. Trong nhà có một lối đi dẫn xuống bếp, chính giữa gian bếp luôn có bếp lửa đỏ rực quanh năm, người Dao Tiền coi đó là biểu tượng của sự sống và đoàn tụ.

Người Dao Tiền luôn coi bếp là linh hồn trong gia đình. Trẻ nhỏ mới sinh sưởi ấm trong 3 ngày từ hơi ấm của lửa. Mỗi tối, các thành viên trong gia đình ngồi bên bếp lửa kể cho nhau nghe những câu chuyện về quá khứ, hiện tại, người già dạy con cháu sống lương thiện, yêu lao động. Không gian ngôi nhà trình tường tuy đơn sơ nhưng luôn toát lên sự ấm cúng. Cũng trong ngôi nhà ấy, màu vàng của tường hòa cùng hơi ấm của lửa tạo nên không gian ấm cúng cho bao thế hệ người Dao Tiền lớn lên.

Mỗi ngôi nhà trình tường là một di sản sống, trong mỗi lớp đất là những câu chuyện về lao động, tín ngưỡng và các mối quan hệ cộng đồng của người Dao Tiền nơi đây. Ngôi nhà là nơi thể hiện tri thức dân gian về cách con người ứng xử với tự nhiên. Họ tận dụng vật liệu sẵn có như: đất, đá, gỗ để tạo nên một không gian sống thân thiện với môi trường, tiết kiệm năng lượng, thích ứng hoàn hảo với khí hậu khắc nghiệt của vùng núi cao.

Nhà trình tường của người Dao Tiền ở Cao Bằng thường nhỏ gọn, mái thấp, tường đất dày giữ ấm mùa đông. So với nhà trình tường của người Mông hay người Tày, kiến trúc nhà của người Dao Tiền giản dị hơn, ít trang trí, nhưng vẫn bền chắc, thích hợp địa hình núi đá.

Nhà trình tường, mái âm dương của người Dao Tiền ở Cao Bằng là minh chứng sống động cho sự sáng tạo của con người trong việc thích nghi với tự nhiên. Nó không chỉ là nơi trú ngụ, mà còn là biểu tượng văn hóa, là ký ức cộng đồng, là niềm tự hào của một dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại, những ngôi nhà trình tường vẫn đứng đó, lặng lẽ kể câu chuyện về sự gắn bó giữa đất và người, về triết lý âm dương, về tình làng nghĩa xóm. Đó chính là nét độc đáo, là giá trị bền vững mà chúng ta cần trân trọng. Và thật mừng khi nhiều du khách đã tìm đến Nà Rẻo như một điểm đến ấn tượng để ngắm nhìn vẻ đẹp độc đáo của những ngôi nhà trình tường do người Dao Tiền nơi đây dựng nên./.