Phát huy thương hiệu bí thơm Bắc Kạn

Bí thơm là giống bí có vỏ cứng, dày, càng già vỏ càng được phủ nhiều phấn trắng và có hương thơm đặc trưng tựa như mùi lúa nếp chín. Cây bí thơm không kén điều kiện khí hậu nên nhiều nơi có thể trồng, nhưng có hương vị và chất lượng tốt nhất là bí được trồng ở xã Chợ Rã, xã Thượng Minh và xã Cao Minh, tỉnh Thái Nguyên (sau sáp nhập). 

Hành trình xây dựng thương hiệu

Từ năm 2011, nhiều địa phương ở huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (cũ) đã triển khai trồng bí thơm trên diện rộng. Những nơi có diện tích lớn, chất lượng sản phẩm cao đã được chọn để xây dựng thương hiệu cho trái bí thơm, nổi bật là bí thơm của xã Địa Linh với thương hiệu nông sản sạch, an toàn. Năm 2022, tỉnh Bắc Kạn đã đón nhận quyết định công nhận giống lưu hành đặc cách đối với cây bí xanh thơm địa phương, giúp nâng tầm giá trị và độ nhận diện thương hiệu rộng rãi. Sản phẩm bí thơm đã được công nhận đạt chuẩn OCOP từ 3 sao đến 4 sao theo từng vườn trồng. Khi tỉnh Bắc Kạn sáp nhập vào tỉnh Thái Nguyên, sản phẩm bí thơm vẫn đang được đồng bào địa phương gìn giữ và phát triển.

Nhằm giúp đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực "thủ phủ" trồng bí thơm xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm, những năm qua, chính quyền địa phương đã rất nỗ lực thuyết phục bà con tuân thủ các tiêu chuẩn trồng, chăm sóc và thu hoạch bí theo hướng sạch, an toàn và chất lượng. Từ đó, địa phương khoanh vùng được diện tích vườn trồng đạt tiêu chuẩn, cấp chứng chỉ hữu cơ, VietGap, OCOP... 

Các cấp, các ngành cũng tích cực hỗ trợ bà con tìm kiếm, liên kết với các đơn vị sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên cả nước. Nhờ đó, bí thơm tươi và các sản phẩm từ bí thơm của đồng bào dân tộc thiểu số đã được đưa vào bán tại chuỗi các siêu thị lớn như: Winmart, Go mart, Aeon, Lottemart, Coopmart, các cửa hàng thực phẩm sạch như Ecofood, Bác Tôm, Sói Biển... trên cả nước. Cùng với một số mặt hàng nông sản khác, bí thơm còn được quảng bá và bán trên sàn thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội như tiktok, facebook, zalo... 

Vào mùa, giá bí thơm tươi dao động từ 25 nghìn đến khoảng 40 nghìn đồng/kg, tùy theo tiêu chuẩn canh tác, mỗi quả có cân nặng trung bình từ 2 đến 5 kg. Những quả bí trồng theo phương pháp hữu cơ chủ yếu được đưa vào bán tại các cửa hàng thực phẩm sạch và có giá bán cao hơn so với bí bán tại hệ thống  siêu thị phổ thông. 

Không chỉ là một loại thực phẩm dùng để chế biến bữa ăn hàng ngày, bí thơm được nhiều người yêu thích mua về nấu chè dưỡng nhan, chè thanh nhiệt, giải độc, mát gan. Mùa hè, bí thơm tươi hoặc sấy khô được người dân mua về nấu nước uống như một loại nước giải khát. Mùa đông, bí thơm sấy khô và nước cốt bí thơm được dùng như một loại nước giải độc, mát gan, bù nước và vitamin cho cơ thể trong những ngày thời tiết khô hanh. 

Bí thơm sấy khô hiện có giá bán trên thị trường khoảng 200 đến 250 nghìn đồng cho một hộp 70 gam. Nước cốt sâm bí có giá trung bình từ 150 đến 200 nghìn đồng/lít, giá thậm chí còn có thể cao hơn khi công đoạn nấu kết hợp nhiều loại thảo mộc hơn. 

Nắm bắt được nhu cầu thị trường, một số đơn vị, cá nhân đã sáng tạo trong phương thức sản xuất, góp phần thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm và nâng tầm thương hiệu trái bí thơm. Nhiều thương lái và chủ cơ sở sản xuất thành phẩm ở các tỉnh, thành đã tìm đến tận vườn để lựa chọn, thu mua những quả bí được canh tác theo tiêu chuẩn VietGap, OCOP.

Lý Thị Thủy, người dân tộc Tày, là chủ nhóm Ôlala - đồ vùng cao (OLADO) ở Tuyên Quang cho biết: Cô và gia đình, đội nhóm đã chủ động tìm đến vườn bí thơm tại xã Chợ Rã, xã Thượng Minh để thu mua về sản xuất sản phẩm bí thơm sấy khô và nước cốt sâm bí đao chanh leo. Sản phẩm làm từ bí thơm của Ôlala - đồ vùng cao bán online trên nền tảng mạng xã hội facebook, tiktok... được đông đảo khách hàng yêu thích.

Lý Thị Thủy chia sẻ thêm: Trái bí thơm già, phủ phấn trắng tinh được nhóm Ôlala - đồ vùng cao đến tận vườn thu mua và chuyên chở về xưởng sản xuất. Bí được rửa sạch lớp phấn trắng, bổ thành từng phần, nạo sạch hạt và lớp lõi cùi mềm xốp bao quanh hạt để  thành phẩm không bị chua, nhũn. Một phần bí được đưa vào lò sấy để làm thành bí khô; số còn lại đa phần đem ép tươi lấy nước cốt, sau đó dùng nước cốt và miếng bí tươi cắt lát kết hợp cùng quả la hán, kỷ tử, táo đỏ, hạt y dĩ, nước cốt chanh leo, lá dứa, đường phèn nấu trong nhiều giờ đến khi sánh lại thành cốt nước sâm bí đao chanh leo. Với bí thơm sấy khô, người dùng có thể hãm trà hoặc nấu nước cùng táo đỏ, kỷ tử, hạt chia, nấm tuyết... để có cốc trà bí đao thanh mát, bổ dưỡng. Với nước cốt bí thơm chanh leo, người dùng chắt một lượng phù hợp pha với nước và uống nóng hay lạnh tùy theo sở thích giúp giải khát, thanh nhiệt cơ thể.

Việc các đơn vị, cá nhân sản xuất sản phẩm từ bí thơm tìm đến tận “thủ phủ” để thu mua cho thấy người tiêu dùng yêu cầu rất cao về chất lượng, nguồn gốc và độ an toàn của sản phẩm.

Liên kết để phát triển

Thời gian qua, bà con vùng “thủ phủ” bí thơm đang phải đối mặt với những vấn đề như: dịch bệnh nghiêm trọng gây chết cây hàng loạt, sự thoái hóa của giống bí gốc, sự trà trộn của sản phẩm bí thơm trồng ở nơi khác nhưng gắn thương hiệu bí thơm Bắc Kạn, đầu ra còn bấp bênh và phụ thuộc nhiều vào thương lái, số lượng cơ sở chế biến sâu bí thơm ở địa phương ít, sau sáp nhập tên tỉnh Bắc Kạn không còn ít nhiều ảnh hưởng đến nhận diện nguồn gốc, xuất xứ... Tất cả những vấn đề này đang là thách thức với chính quyền và người dân địa phương trong việc giữ gìn, phát huy thương hiệu bí thơm riêng có ở Thái Nguyên.

Để tiếp tục giữ vững thương hiệu sản phẩm, tỉnh Thái Nguyên cần triển khai tích cực, đồng bộ các biện pháp như: bảo vệ và quản lý chất lượng vùng trồng, gồm: kiểm soát dịch bệnh, chuẩn hóa quy trình trồng bí sạch, bảo vệ mã số vùng trồng nhằm tránh sự trà trộn giống bí ở nơi khác, dẫn đến giảm uy tín đặc sản địa phương; giữ được giống chuẩn và chất lượng sản phẩm; khuyến khích người dân và doanh nghiệp tìm tòi, sáng tạo cách chế biến, đồng thời vươn tầm xuất khẩu sản phẩm; thực hiện liên kết chuỗi giá trị và phát triển bền vững theo hướng liên kết 4 nhà, đầu tư chế biến sâu; thúc đẩy quảng bá thương hiệu gắn với du lịch; nghiên cứu tên gọi thương hiệu bí thơm phù hợp với tình hình thực tế...