Phát triển cây dược liệu là một trong những hướng đi quan trọng để phát huy lợi thế về đất đai, khí hậu, đồng thời góp phần bảo tồn tri thức y học cổ truyền. Ảnh minh họaTrước đây, phần lớn diện tích rừng tại khu vực này được sử dụng để trồng keo, bạch đàn hoặc vải thiều với hiệu quả kinh tế không cao. Những năm gần đây, người dân đã thay đổi phương thức, chuyển sang trồng xen canh các loại cây dược liệu có giá trị cao như sâm nam, ba kích tím, hoài sơn, dổi xanh… Hiệu quả kinh tế mang lại rất rõ rệt. Theo tính toán, sau 5 năm, 1 ha sâm nam có thể cho sản lượng hơn 10 tấn củ tươi, trị giá gần 3 tỷ đồng. Với ba kích tím, sau 4 năm thu hoạch, năng suất đạt khoảng 15 tấn/ha, giá trị hơn 2 tỷ đồng, cao gấp nhiều lần so với các loại cây trồng truyền thống trên cùng diện tích.
Anh Nguyễn Văn Toàn ở thôn Tuấn An, xã Tuấn Đạo là một trong những người tiên phong trong chuyển đổi sang trồng cây dược liệu. Từ mô hình chuyên canh trồng keo và vải thiều, anh chuyển sang phát triển dược liệu dưới tán rừng sau khi được tập huấn kỹ thuật. Hiện nay, gia đình anh sở hữu hơn 107 nghìn cây thuộc 55 loại dược liệu quý như đương quy, đan sâm, đằng sâm, hoàng đằng… Anh Toàn đang xây dựng mô hình khép kín từ nhân giống, trồng trọt đến chế biến sâu thành trà, cao, tinh chất. Đây là hướng đi giúp gia tăng giá trị sản phẩm và giảm phụ thuộc vào thị trường nguyên liệu thô.
Cùng với mô hình của anh Toàn, nhiều hộ dân khác cũng từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng đất rừng. Ông Nguyễn Văn Toản, một hộ dân tại xã Tây Yên Tử, đã chuyển gần 10 ha rừng trồng sang phát triển dược liệu bản địa. Nhờ áp dụng đúng kỹ thuật, các loại cây như ba kích, sâm nam, hoài sơn sinh trưởng tốt, mang lại nguồn thu ổn định từ 500-700 triệu đồng mỗi năm. Không chỉ dừng ở sản xuất, ông còn định hướng kết hợp với du lịch, cung cấp sản phẩm dược liệu làm quà cho du khách. Mô hình này cho thấy xu hướng phát triển “đa sinh kế” đang hình thành rõ nét: từ sản xuất nông nghiệp sang kết hợp dịch vụ, du lịch và thương mại. Hiện nay, Bắc Ninh có khoảng 796 ha cây dược liệu, với sản lượng gần 9.000 tấn mỗi năm. Ngoài ra, địa phương còn sở hữu hơn 20.000 ha rừng tự nhiên, trong đó nhiều diện tích có thể khai thác dược liệu dưới tán.
Thực hiện Đề án “Phát triển vùng ba kích tím hàng hóa tại huyện Sơn Động (địa danh cũ) giai đoạn 2022-2026”, Hội Nông dân tỉnh triển khai tại các xã Yên Định, Tuấn Đạo, Tây Yên Tử, An Lạc, Sơn Động và Dương Hưu; đồng thời hỗ trợ 70% chi phí cây giống, chế phẩm xử lý đất và chuyển giao kỹ thuật cho nông dân. Thông qua các đề án phát triển vùng ba kích tím, hàng trăm hộ dân đã được hỗ trợ giống, mở rộng diện tích trồng theo hướng tập trung. Song song với đó, một số hợp tác xã đã đầu tư dây chuyền sản xuất rượu ba kích nhằm từng bước nâng cao giá trị sản phẩm và xây dựng thương hiệu.
Dù tiềm năng lớn, song phát triển cây dược liệu dưới tán rừng ở Tây Yên Tử vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết với doanh nghiệp, trong khi số lượng cơ sở chế biến còn hạn chế. Phần lớn sản phẩm hiện vẫn tiêu thụ dưới dạng thô khiến giá trị gia tăng chưa cao. Việc chưa thu hút được các doanh nghiệp lớn đầu tư nhà máy chế biến cũng là điểm nghẽn trong quá trình hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Bên cạnh đó, nếu khai thác thiếu kiểm soát, nguy cơ suy giảm tài nguyên và mất cân bằng hệ sinh thái rừng cũng có thể xảy ra.
Trồng cây dược liệu dưới tán rừng Tây Yên Tử là một hướng phát triển sinh kế có hiệu quả kinh tế caoThực tế cho thấy, phát triển dược liệu dưới tán rừng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Mô hình này giúp tăng độ che phủ rừng, hạn chế xói mòn đất và bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên. Để nâng cao giá trị cây dược liệu dưới tán rừng Tây Yên Tử, các ngành chức năng của tỉnh đang phối hợp xây dựng vùng trồng ba kích chất lượng cao, đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp để chế biến sâu sản phẩm. Đồng thời, hỗ trợ các cơ sở sản xuất xây dựng thương hiệu, tem truy xuất nguồn gốc, quảng bá và mở rộng tiêu thụ thông qua các sàn thương mại điện tử và hoạt động xúc tiến thương mại.
Những giải pháp này sẽ góp phần phát triển diện tích cây dược liệu dưới tán rừng Tây Yên Tử, đồng thời tạo điều kiện để dần định hình thành một ngành hàng giá trị cao, mở ra triển vọng phát triển kinh tế xanh, bền vững cho vùng miền núi tỉnh Bắc Ninh.
