Đánh thức “hồn” chè cổ thụ
Ở bản Liền, cây chè Shan tuyết gắn bó với người dân qua nhiều thế hệ. Chè ở đây đặc biệt bởi được thu hái từ những cây cổ thụ sinh trưởng tự nhiên, không dùng hóa chất. Bà con đặt ra quy ước hộ nào vi phạm nguyên tắc sản xuất hữu cơ sẽ phải mời cả bản một bữa ăn và bị loại khỏi nhóm sản xuất. Sự nghiêm khắc này là điều kiện cần thiết để bản Liền đi theo con đường sản xuất hữu cơ theo chuẩn quốc tế.
Năm 2006, nhà máy chế biến chè đầu tiên được xây dựng mang tên Hợp tác xã (HTX) Bản Liền. Đến tháng 9/2007, sản phẩm Shan tuyết Bản Liền đã có chứng nhận hữu cơ quốc tế. Tuy nhiên, do hạn chế về công nghệ, những lô chè đầu tiên chủ yếu tiêu thụ trong nước và một phần xuất sang Trung Đông. Anh Phạm Quang Thận, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã chè Bản Liền nhớ lại: “hồi đó, chè khó xuất sang châu Âu vì hương vị còn hơi chát, chưa hợp khẩu vị người tiêu dùng”. Năm 2012, khi cải thiện công nghệ chế biến, chất lượng chè mới thực sự đáp ứng được yêu cầu thị trường. Từ đây, sản phẩm chè Bản Liền làm ra đến đâu, tiêu thụ hết đến đó.
Khẳng định thương hiệu
Hiện nay, HTX chè Bản Liền có 310 thành viên. Toàn bộ quy trình đều sản xuất theo mã số, ghi chép và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình hữu cơ, không bón phân hóa học, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Theo anh Phạm Quang Thận, chè Shan tuyết Bản Liền được công nhận OCOP 5 sao là bước ngoặt quan trọng, khẳng định chất lượng và nâng vị thế sản phẩm trên thị trường quốc tế. Hiện nay, bản Liền đã phát triển 8-10 dòng sản phẩm, từ chè xanh, hồng trà, chè nhài đến chè bánh, chè ép… với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân 15-20%/năm, riêng thị trường châu Âu đạt 5-7%/năm, thường xuyên có mặt tại các hội chợ quốc tế. Đặc biệt, do tuân thủ đầy đủ 25 tiêu chuẩn quốc tế trong canh tác và chế biến nên chè bánh của Bản Liền hiện là sản phẩm duy nhất của Việt Nam được xuất khẩu sang châu Âu để phục vụ ngành thực phẩm và mỹ phẩm.
Sản xuất phát triển đã góp phần nâng cao thu nhập của người dân. Nếu trước đây chỉ được vài chục triệu đồng/năm thì nay nhiều hộ đạt 150 triệu đồng, thậm chí cao hơn. Nhiều hộ xây được nhà kiên cố, mua sắm phương tiện sinh hoạt hiện đại. Hợp tác xã còn trích 5% lợi nhuận cho giáo dục và y tế địa phương, giúp con em có thêm học bổng, sách vở và định hướng nghề nghiệp.
Điểm sáng trên bản đồ du lịch
Đã có lúc nghề sản xuất chè hữu cơ ở Bản Liền đối diện với không ít khó khăn. Dịch COVID-19 từng khiến thị trường xuất khẩu ngưng trệ, hàng tồn kho kéo dài, HTX vẫn kiên trì thu mua chè cho bà con, đến tháng 4/2022 mới giải phóng được lô hàng. Tháng 9/2024, bão Yagi gây sạt lở đường sá, mất điện kéo dài, nhà máy phải ngừng hoạt động gần một tháng… Trong khó khăn, người dân đã chủ động tìm hướng đi mới, kết hợp sản xuất chè với phát triển du lịch cộng đồng. Giữa khung cảnh núi rừng bình yên, du khách được trải nghiệm hái chè, thưởng thức ẩm thực của người Tày, cắm trại và lưu trú trong những nếp nhà sàn mộc mạc, biến văn hóa bản địa thành sinh kế cho gia đình.
Du lich cộng đồng ở bản Liền phát triển đã góp phần quảng bá sản phẩm chè Shan tuyếtDu lịch cộng đồng không chỉ giúp quảng bá sản phẩm chè Shan tuyết mà còn mở ra những hướng phát triển mới. Người Tày ở bản Liền đã sáng tạo chế biến lá chè già thành thức uống dịu vị, sản xuất bột trà, lá trà khô, gối thảo mộc… tạo thêm nguồn thu nhập đáng kể. Bản Liền trở nên nổi tiếng hơn khi chương trình truyền hình thực tế Gia đình Haha ghi hình tại homestay của chị Vàng Thị Thông phát sóng đầu hè năm 2025. Từ đó, nơi đây nhanh chóng trở thành điểm đến hút khách, nhất là giới trẻ, góp phần làm cho bản Liền sáng lên trên bản đồ du lịch Tây Bắc.
Trong tương lai, bản Liền tiếp tục phát triển theo hướng du lịch xanh - sạch - bền vững, nơi mỗi chuyến đi của du khách không chỉ dừng ở trải nghiệm khám phá mà còn là sự đồng hành nhân văn cùng cộng đồng địa phương./.
