Sinh kế mới từ nghề cũ

Giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ, Điện Biên không chỉ đi vào lịch sử với những chiến công vang dội mà còn là vùng đất kết tinh chiều sâu văn hóa của 19 dân tộc anh em. Trong kho tàng bản sắc ấy, nghề thêu dệt thổ cẩm của người Thái trắng chính là một trong những di sản rực rỡ nhất. 

Không đơn thuần là trang phục hay vật dụng thường ngày, từng tấm thổ cẩm chính là "tiếng nói" tâm hồn, là thước đo sự khéo léo, nết na của người phụ nữ Thái. Giờ đây, giữa nhịp sống hiện đại, thổ cẩm Thái tại Điện Biên không chỉ bước qua nguy cơ mai một mà còn thức dậy mạnh mẽ, trở thành sinh kế bền vững, giúp người dân làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương.

Thổ cẩm lưu giữ văn hóa

Từ bao đời nay, đối với đồng bào Thái ở Điện Biên, chiếc khăn piêu, áo cóm hay từng tấm chăn, tấm gối thổ cẩm đều mang triết lý nhân sinh sâu sắc. Ngay từ khi còn là những cô gái nhỏ, thiếu nữ Thái đã được mẹ và bà chỉ dạy từng nhịp thoi, từng đường thêu. Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh là cả một quy trình thủ công tỉ mỉ và kiên trì: từ trồng bông, xe sợi, nhuộm màu tự nhiên bằng lá cây, vỏ cây rừng cho đến khâu mắc khung và dệt. Từng hoa văn hình hoa lá, chim thú hay các khối hình học đối xứng đều ẩn chứa tình yêu thiên nhiên, tín ngưỡng dân gian và quan niệm vũ trụ quan của người địa phương. Tấm vải thổ cẩm vì thế được ví như một cuốn sách lưu giữ hơi thở văn hóa qua bao thế hệ.

Tuy nhiên, có thời điểm trước làn sóng hàng công nghiệp đại trà, những khung dệt truyền thống tưởng chừng đã ngủ quên dưới sàn nhà phủ bụi. Sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu nội bộ gia đình, thiếu đầu ra tiêu thụ khiến lớp trẻ dần quay lưng với nghề cổ truyền.

Sức lan tỏa từ Nà Sự 

Bước ngoặt xuất hiện khi chính quyền địa phương và ngành văn hóa - du lịch tỉnh Điện Biên triển khai mô hình du lịch cộng đồng lấy văn hóa địa phương làm cốt lõi. Trong đó, bản Nà Sự (xã Mường Chà), nơi có hơn 130 hộ dân với trên 500 nhân khẩu chủ yếu là người Thái trắng đã được chọn làm điểm thí điểm.

Từ đây, nhịp sống Nà Sự bừng tỉnh. Tiếng guồng quay sợi kẽo kẹt rộn rã mỗi sớm mai lại trở thành âm thanh quen thuộc. Du khách phương xa tìm đến ngày một đông để tận mắt chứng kiến quy trình chế tác thổ cẩm công phu. Sản phẩm làm ra ngày càng đa dạng, từ khăn, túi xách, ví nhỏ đến ga giường, vỏ gối với mức giá hợp lý từ 250.000 đến 600.000 đồng. Một tấm vải dệt liên tục trong 3 tuần có thể mang lại nguồn thu đáng kể cho chị em lúc nông nhàn. Sự biến chuyển ấy không chỉ diễn ra ở Nà Sự mà còn lan tỏa khắp các hợp tác xã, làng nghề du lịch cộng đồng nổi tiếng khác trên địa bàn tỉnh như bản Ten (phường Mường Thanh), bản Mển (xã Thanh Nưa), bản U Va (xã Thanh Yên).

Biến di sản thành sinh kế

Điểm độc đáo trong mô hình phát triển thổ cẩm tại Điện Biên chính là sự kết hợp khéo léo giữa sản xuất thủ công và dịch vụ trải nghiệm văn hóa. Du khách dừng chân tại các homestay không chỉ mua sắm mà còn thích thú khi được tự tay nhuộm vải từ lá rừng, tập dệt bên khung gỗ, thưởng thức ẩm thực đặc trưng như xôi ngũ sắc, cá nướng, măng chua và hòa mình vào những điệu xòe Thái rộn ràng.

Nghề thêu dệt thổ cẩm đã tạo việc làm tại chỗ ổn định cho hàng trăm lao động nữ, đặc biệt là phụ nữ trung niên và người già - những đối tượng vốn khó tìm việc tại các khu công nghiệp. Nhiều hộ gia đình tại Nà Sự và các bản du lịch đã đạt mức thu nhập từ 4 đến 6 triệu đồng/tháng. Tỷ lệ hộ nghèo giảm rõ rệt, hiện tượng bỏ bản đi làm xa giảm hẳn, giúp người dân tự tin thoát nghèo và làm giàu chính đáng.

Hiện nay, cùng với sự hỗ trợ cải tiến mẫu mã, đăng ký nhãn hiệu "Thổ cẩm Nà Sự" và định hướng đưa vào chương trình OCOP cấp tỉnh, thổ cẩm Thái Điện Biên đang tiếp tục mở rộng kênh tiêu thụ tới các trung tâm du lịch lớn như Mường Lay, Điện Biên Phủ, Sa Pa và vươn lên các nền tảng số. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản và bài toán kinh tế đã minh chứng cho một hướng đi vẹn cả đôi đường: vừa gìn giữ "hồn cốt" văn hóa Tổ tiên, vừa dệt nên con đường phát triển bền vững cho đồng bào vùng cao Tây Bắc./.