Sơn tra mùa quả chín

Nằm ở độ cao hơn 2.000 m so với mực nước biển, Nậm Nghẹp có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với cây sơn tra. Quả có vị chua thanh, hương thơm đặc trưng và hậu ngọt, được sử dụng để ăn tươi, chế biến đồ uống và nhiều sản phẩm khác. Những chùm quả sai trĩu cành, ẩn hiện giữa tán lá xanh, điểm sắc vàng, hồng trên nền rừng núi. Trong mùa thu hoạch, người dân mang gùi vào rừng từ sớm, lựa từng chùm quả rồi trở về bản khi gùi đã đầy. Nhịp lao động quen thuộc ấy tạo nên nét riêng của vùng cao khi bước vào mùa quả chín.

Toàn xã Ngọc Chiến hiện có khoảng 2.600 ha sơn tra, riêng bản Nậm Nghẹp có hơn 1.600 ha, trong đó khoảng 800 ha là cây cổ thụ. Sản lượng quả của vùng sơn tra Nậm Nghẹp ước đạt từ 1.000 đến 3.000 tấn mỗi năm. Quy mô vùng trồng này cho thấy sơn tra có tiềm năng phát triển thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, tạo sinh kế cho người dân và cung cấp nguyên liệu cho hoạt động chế biến.

Những năm gần đây điều kiện giao thông đi lại được cải thiện, đường lên bản được đổ bê tông, ô tô có thể đến tận nơi nên việc bán quả thuận lợi hơn trước đã góp phần tháo gỡ khó khăn trong vận chuyển nông sản. Bình quân, mỗi hộ thu hoạch khoảng 7 - 16 tấn quả mỗi vụ, mang lại thu nhập từ 10 - 25 triệu đồng/năm. Nguồn thu này góp phần cải thiện đời sống, đồng thời cho thấy vai trò của cây sơn tra trong kinh tế hộ gia đình.

Tuy nhiên, với sản lượng lớn tập trung vào mùa thu hoạch, việc tiêu thụ quả tươi vẫn là vấn đề cần quan tâm. Nếu đầu ra chưa ổn định, thời gian bảo quản ngắn và khâu chế biến chưa phát triển tương xứng, giá trị của vùng nguyên liệu sẽ khó được khai thác đầy đủ. Bởi vậy, cùng với duy trì diện tích trồng, nâng cao chất lượng quả, việc mở rộng chế biến và xây dựng thị trường tiêu thụ lâu dài là hướng đi quan trọng để cây sơn tra đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân xã Ngọc Chiến Theo Lù Văn Quý cho biết, Hợp tác xã (HTX) Nậm Nghẹp đã phát triển một số sản phẩm chế biến từ sơn tra như nước ép, xà phòng, giấm, rượu và nguyên liệu dùng trong chế biến món ăn. Một số sản phẩm bước đầu được đưa ra thị trường, tạo thêm hướng sử dụng cho loại quả này. Địa phương mong muốn có thêm các chương trình tập huấn kỹ thuật chăm sóc, cải tạo vườn cây, nâng cao năng suất; đồng thời quan tâm khâu bảo quản sau thu hoạch, chế biến và thu hút đầu tư để ổn định sinh kế cho người dân.

Hiện nay HTX Nậm Nghẹp đang hướng tới kết hợp tiêu thụ quả tươi với chế biến, từng bước xây dựng sản phẩm có thương hiệu và mở rộng thị trường quanh năm. HTX cũng khuyến khích người dân phát triển dược liệu dưới tán rừng nhằm đa dạng hóa nguồn thu. Đối với vùng sơn tra có nhiều cây cổ thụ, việc phát triển kinh tế cần đi cùng bảo vệ rừng và cảnh quan, để nguồn lợi từ cây trồng tiếp tục gắn bó lâu dài với cuộc sống của cộng đồng.

Bên cạnh giá trị nông nghiệp, mùa quả chín còn mở ra hướng khai thác du lịch trải nghiệm. Nậm Nghẹp vốn được biết đến với mùa hoa sơn tra vào tháng 3; đến mùa thu, những cánh rừng bước vào thời điểm thu hái quả, tạo thêm lý do để du khách trở lại. Nếu được tổ chức phù hợp, hành trình khám phá rừng sơn tra có thể kết hợp tìm hiểu cách người dân thu hoạch, sơ chế quả, thưởng thức những sản phẩm địa phương và trải nghiệm đời sống văn hóa của đồng bào Mông.

Lợi thế của Nậm Nghẹp nằm ở sự kết hợp giữa vùng nguyên liệu rộng, những cây sơn tra cổ thụ và không gian núi rừng còn giữ nét đặc trưng. Đây là nền tảng để hình thành những trải nghiệm gần gũi với đời sống địa phương, thay vì chỉ dừng ở việc ngắm cảnh, chụp ảnh. Các hộ dân có thể tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, giới thiệu sản vật và hướng dẫn du khách trải nghiệm mùa thu hoạch. Khi những hoạt động này được kết nối, người dân sẽ có thêm cơ hội tăng thu nhập từ chính tài nguyên và văn hóa của bản làng.

Để du lịch phát triển bền vững, việc tổ chức trải nghiệm cần gắn với điều kiện thực tế, bảo đảm an toàn, giữ gìn vệ sinh môi trường và hạn chế tác động đến rừng. Song song với đó, địa phương và HTX cần chú trọng chất lượng sản phẩm, thông tin giới thiệu điểm đến, kết nối thị trường và xây dựng các hoạt động phù hợp theo mùa. Việc xác định rõ vùng trồng, ổn định sản xuất và nâng cao năng lực chế biến cũng là những điều kiện quan trọng để phát huy giá trị sơn tra.

Từ những chùm quả chín trên sườn núi, Nậm Nghẹp có cơ hội mở rộng sinh kế theo hướng kết hợp nông nghiệp, chế biến và du lịch. Khi người dân được hưởng lợi từ việc nâng cao giá trị sản phẩm và đón khách trải nghiệm, những cánh rừng sơn tra cổ thụ sẽ càng có ý nghĩa đối với đời sống bản làng. Mùa quả chín vì thế không chỉ là thời điểm thu hoạch nông sản, mà còn gợi mở hướng phát triển kinh tế gắn với gìn giữ cảnh quan và bản sắc văn hóa vùng cao.