Sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật: Chuyển từ tuyên truyền sang kiến tạo tiếp cận pháp luật

Ngày 2/6, tại Hà Nội, Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức Hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi). Hội nghị do Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Cao Xuân Thạo và GS.TS. Trần Ngọc Đường - Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đồng chủ trì.

Hội nghị thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học, thành viên các hội đồng tư vấn với nhiều ý kiến tâm huyết nhằm góp phần hoàn thiện dự thảo luật trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Đáp ứng yêu cầu thực tiễn sau hơn một thập kỷ thi hành luật

Theo đánh giá tại hội nghị, sau 13 năm thực hiện, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật trên phạm vi cả nước. Các cấp ủy đảng, chính quyền, cơ quan, đơn vị từ Trung ương đến địa phương đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, từng bước đưa hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật đi vào nền nếp.

Nhiều mô hình tuyên truyền pháp luật được triển khai đa dạng, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật của cán bộ, đảng viên và Nhân dân. Qua đó, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước từng bước đi vào đời sống xã hội, tạo cơ sở cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, quá trình tổng kết thực tiễn cũng cho thấy nhiều khó khăn, bất cập. Một số quy định không còn phù hợp với bối cảnh phát triển mới; hình thức phổ biến pháp luật ở nhiều nơi còn nặng về tuyên truyền một chiều, chưa tạo được sự tương tác với người dân; ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật được đánh giá là cần thiết nhằm khắc phục những hạn chế hiện nay, đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật và nâng cao hiệu quả tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp trong thời đại số.

Người dân không thiếu luật, mà thiếu kỹ năng áp dụng luật

Đóng góp ý kiến tại hội nghị, GS.TS. Trần Ngọc Đường cho rằng một trong những định hướng lớn của Đảng hiện nay là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị, kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Theo ông, thực tiễn cho thấy người dân hiện nay không thiếu các văn bản quy phạm pháp luật, mà điều còn thiếu chính là kỹ năng vận dụng pháp luật vào cuộc sống hằng ngày. Trong khi đó, dự thảo luật vẫn chủ yếu tập trung vào việc phổ biến nội dung các văn bản pháp luật.

Từ thực tế đó, GS.TS. Trần Ngọc Đường đề nghị bổ sung quy định về giáo dục kỹ năng áp dụng pháp luật vào đời sống bên cạnh việc giới thiệu, tuyên truyền các văn bản pháp luật. Ông nhấn mạnh, để người dân thực sự trở thành chủ thể của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thì cần thay đổi cách tiếp cận từ tư duy “Nhà nước tuyên truyền” sang tư duy “Nhà nước kiến tạo điều kiện để người dân chủ động học tập, tìm hiểu và đồng hành trong quá trình thực thi pháp luật”.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cần quy định rõ hơn các quyền của công dân trong lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật như quyền được tiếp cận thông tin pháp luật đầy đủ, kịp thời và dễ hiểu; quyền yêu cầu giải thích, hướng dẫn pháp luật; quyền tham gia góp ý về nội dung và hình thức tuyên truyền pháp luật. Theo GS.TS. Trần Ngọc Đường, khi người dân được tham gia và tương tác nhiều hơn, hiệu quả phổ biến pháp luật sẽ thực chất và bền vững hơn.

Đẩy mạnh xã hội hóa công tác phổ biến pháp luật

Cùng chung quan điểm đổi mới phương thức thực hiện, GS.TS. Phan Trung Lý - nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho rằng việc sửa đổi luật lần này cần đề cao vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Ông cho rằng trong bối cảnh đổi mới quản trị quốc gia, Nhà nước nên tập trung vào vai trò hoạch định chính sách, bảo đảm nguồn lực, định hướng và kiểm tra việc thực hiện. Trong khi đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, hiệp hội nghề nghiệp, chuyên gia và cộng đồng cần được tạo điều kiện để trực tiếp tham gia tổ chức các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật.

Theo GS.TS. Phan Trung Lý, đây là xu hướng phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, tinh gọn bộ máy, phát huy dân chủ và huy động sức mạnh của toàn xã hội trong việc nâng cao ý thức pháp luật của người dân.

Ông kiến nghị từng bước chuyển từ mô hình phổ biến pháp luật chủ yếu do cơ quan nhà nước thực hiện sang mô hình xã hội hóa rộng rãi, đa chủ thể tham gia, trong đó người dân là trung tâm và hiệu quả tiếp cận pháp luật là thước đo quan trọng nhất.

Chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu

Ở góc độ khoa học công nghệ và chuyển đổi số, ông Nguyễn Quang Huân - Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Phó Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Khoa học công nghệ và Chuyển đổi số Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng số lượng luật và chính sách mới được ban hành ngày càng nhiều, đòi hỏi công tác phổ biến pháp luật phải nhanh hơn, hiện đại hơn và phù hợp hơn với nhu cầu của người dân.

Theo ông, muốn truyền thông pháp luật hiệu quả trong môi trường số, trước hết các văn bản pháp luật phải được xây dựng theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, dễ thực hiện và thân thiện với người sử dụng.

Ông đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát dự thảo luật, tập trung vào những nội dung cốt lõi như quyền tiếp cận pháp luật, trách nhiệm tổ chức thực hiện, nền tảng số và các cơ chế bảo đảm thi hành. Luật càng ngắn gọn, rõ ràng thì càng thuận lợi cho số hóa, tích hợp dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và truyền thông pháp luật tới người dân một cách hiệu quả, thực chất.

Hoàn thiện dự thảo luật trên cơ sở tiếp thu ý kiến phản biện

Kết luận Hội nghị, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Cao Xuân Thạo đánh giá cao những ý kiến đóng góp tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học và thành viên các hội đồng tư vấn. Ông khẳng định Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến phản biện để hoàn thiện báo cáo gửi Bộ Tư pháp trong thời gian sớm nhất.

Những góp ý tại hội nghị không chỉ hướng tới việc hoàn thiện các quy định pháp luật mà còn góp phần định hình tư duy mới trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật: lấy người dân làm trung tâm, phát huy vai trò của xã hội, tận dụng thành tựu chuyển đổi số và lấy hiệu quả tiếp cận pháp luật của người dân làm thước đo cho chất lượng thực thi chính sách trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.