Sùng Nghiêm Diên Thánh - Dấu ấn nghìn năm trên miền đất cổ Duy Tinh

Di sản có giá trị không chỉ bởi nó tồn tại lâu đời, mà bởi những điều nó giúp con người hôm nay hiểu được về quá khứ. Với chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh, mỗi hiện vật là một nguồn chứng cứ; mỗi lớp kiến trúc là dấu vết của một thời kỳ; còn sự tiếp nối của lễ hội và tín ngưỡng là biểu hiện của mối quan hệ bền chặt giữa di tích với cộng đồng. Bởi vậy, tiếp cận ngôi chùa này không thể chỉ dừng ở việc ngợi ca một cổ tự linh thiêng, mà cần nhìn nhận đây là một chỉnh thể di sản, nơi lịch sử, nghệ thuật và tri thức địa phương cùng hiện diện.

Vùng Duy Tinh xưa từng giữ vị trí quan trọng trong không gian Châu Ái. Theo tư liệu địa phương, nơi đây có thời là trung tâm hành chính, kinh tế và văn hóa của vùng, nằm trong mạng lưới giao thông, cư trú và giao thương của xứ Thanh. Chính bối cảnh ấy giúp lý giải vì sao một ngôi chùa có quy mô và giá trị nghệ thuật như Sùng Nghiêm Diên Thánh được hình thành, tu bổ và duy trì. Chùa không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cư dân, mà còn phản ánh mối liên hệ giữa Phật giáo với đời sống cộng đồng và quá trình phát triển của vùng đất trong xã hội trung đại.

Dấu mốc tư liệu quan trọng nhất là tấm bia dựng năm 1118, ghi việc trùng tu chùa sau chuyến tuần du phương Nam của vua Lý Nhân Tông năm 1116. Văn bia không đơn thuần ghi lại một công trình tôn giáo, mà cho thấy cách sự kiện chính trị được ghi nhớ, diễn giải và đặt trong hệ giá trị đương thời. Nội dung đề cập đến Phật giáo, người chủ trì việc tu sửa, cảnh quan ngôi chùa và ý nghĩa của việc dựng chùa. Qua đó, người nghiên cứu có thể tiếp cận quan niệm về công đức, trật tự xã hội và vai trò của thiết chế tôn giáo ở địa phương. Giá trị của văn bia vì thế vượt khỏi phạm vi lịch sử riêng của một ngôi chùa: đó là nguồn sử liệu gốc giúp bổ sung những lát cắt cụ thể cho lịch sử Đại Việt thời Lý.

Tấm bia còn có ý nghĩa đặc biệt đối với nghiên cứu ngôn ngữ và mỹ thuật. Chữ khắc, cách bố cục văn bản, hình thức tạo tác và hoa văn trang trí đều phản ánh trình độ của người làm bia cũng như quan niệm thẩm mỹ đương thời. Khi đặt văn bia trong tương quan với những tư liệu cùng thời ở các vùng khác, giới nghiên cứu có thể tìm hiểu sự lan tỏa của Phật giáo, kỹ thuật khắc đá và phong cách nghệ thuật giữa các trung tâm văn hóa. Bảo vệ văn bia do đó không chỉ là bảo vệ một cổ vật, mà còn là gìn giữ một nguồn dữ liệu không thể tái tạo nếu bị mất mát hoặc biến dạng.

Nếu văn bia lưu giữ lịch sử bằng chữ viết, ba bệ đá hoa sen lại thể hiện thế giới quan và tư duy nghệ thuật bằng hình khối. Những cánh sen cách điệu, bố cục cân xứng và hình tượng sư tử nâng đỡ tạo nên một chỉnh thể giàu tính biểu tượng. Hoa sen gắn với sự thanh tịnh trong Phật giáo; sư tử biểu đạt sức mạnh và khả năng nâng đỡ. Sự kết hợp giữa hai mô-típ không chỉ tạo hiệu quả trang trí, mà còn cho thấy nghệ nhân đã chuyển tải ý niệm tôn giáo thông qua cấu trúc điêu khắc. Vì vậy, các bệ đá là chứng cứ quan trọng để tìm hiểu nghệ thuật Phật giáo thời Lý, đồng thời gợi mở việc so sánh phong cách tạo hình giữa Sùng Nghiêm Diên Thánh với những di tích cùng thời ở miền Bắc và miền Trung.

Điều cần nhấn mạnh là di sản hiện tồn tại không đồng nghĩa toàn bộ kiến trúc ngày nay đều giữ nguyên trạng từ thời Lý. Chùa đã trải qua nhiều biến động, hư hại và tu bổ; diện mạo hiện nay là kết quả của những lớp lịch sử nối tiếp nhau. Sự phân biệt giữa cấu kiện gốc, hiện vật nguyên gốc và phần kiến trúc được phục dựng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu không nhận diện rõ các lớp thời gian, việc giới thiệu di tích dễ dẫn đến cách hiểu giản lược rằng toàn bộ công trình là một kiến trúc nguyên vẹn từ gần một thiên niên kỷ trước. Trái lại, chính lịch sử biến đổi, tu sửa và thích ứng của ngôi chùa cũng là một phần di sản văn hoá cần được nghiên cứu và diễn giải trung thực.

Các hiện vật thuộc những thời kỳ sau, như bia thời Lê năm 1604, tượng gỗ thế kỷ XVII và chuông đúc năm 1818, cho thấy di tích tiếp tục được cộng đồng sử dụng, chăm sóc và bồi đắp qua nhiều triều đại. Những lớp hiện vật này không làm giảm giá trị thời Lý; ngược lại, chúng chứng minh sức sống dài lâu của một không gian văn hóa. Di sản không phải vật thể bất động bị đóng kín trong quá khứ, mà là sự tiếp nối giữa những gì được truyền lại, những gì cộng đồng thực hành và những gì mỗi thế hệ có trách nhiệm trao gửi cho thế hệ sau.

Chùa được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1990 và được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh năm 2019. Những danh hiệu này tạo cơ sở cho công tác bảo vệ, phát huy giá trị, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn. Tu bổ cần dựa trên hồ sơ khoa học và nguyên tắc bảo tồn; hiện vật gốc phải được kiểm kê, theo dõi điều kiện bảo quản; hoạt động lễ hội cần hài hòa giữa thực hành tín ngưỡng với gìn giữ không gian di tích. Công tác thuyết minh cũng cần vượt qua lối giới thiệu thuần túy về sự linh thiêng để giúp người dân, học sinh và du khách hiểu được giá trị lịch sử, mỹ thuật và văn hóa của từng hiện vật.

Lễ hội chùa vào tháng Hai âm lịch hằng năm tiếp tục kết nối cộng đồng Duy Tinh với di tích qua nghi lễ, trò chơi dân gian và những sinh hoạt truyền thống. Đây là nguồn lực quan trọng để giáo dục di sản, miễn là việc tổ chức không làm tổn hại hiện vật, cảnh quan và tính trang nghiêm của không gian thờ tự. Khi cộng đồng được tham gia bảo vệ, diễn giải và truyền dạy các giá trị địa phương, di tích không chỉ được giữ gìn bằng quy định hành chính mà còn được bảo vệ bằng sự hiểu biết và ý thức trách nhiệm từ bên trong.

Vì vậy, Sùng Nghiêm Diên Thánh không chỉ là một ngôi chùa cổ của xứ Thanh. Đồng thời, đây còn là nơi những dòng chữ từ năm 1118, những hình khối đá mang phong cách thời Lý và những thực hành văn hóa của cộng đồng cùng góp phần kể lại lịch sử. Gìn giữ di tích là giữ lại những chứng cứ xác thực để nghiên cứu quá khứ, đồng thời bảo đảm rằng các thế hệ tương lai có thể tiếp cận di sản bằng tri thức chính xác, chứ không chỉ bằng niềm tự hào. Khi bảo tồn đi cùng nghiên cứu khoa học, giáo dục cộng đồng và phát huy giá trị có trách nhiệm, ngôi chùa sẽ tiếp tục sống trong hiện tại mà không đánh mất chiều sâu lịch sử đã làm nên ý nghĩa của mình./.