Tết Ngã rạ - Nghi lễ lưu giữ mạch nguồn văn hóa của đồng bào Co

Tạ ơn sau một mùa rẫy

Trong không gian Ngày hội Văn hóa dân tộc Co xã Thanh Bồng lần thứ I, nghi lễ Tết Ngã rạ (Sa aní) trở thành một trong những điểm nhấn thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách. Những nghi thức truyền thống được tái hiện giúp người xem hình dung rõ hơn về một phong tục đã gắn bó lâu đời với đời sống của đồng bào Co.

Tết Ngã rạ thường diễn ra khi một mùa sản xuất đã kết thúc, lúa đã được đưa về kho, các sản vật từ núi rừng được thu hoạch. Sau những tháng ngày lao động trên nương rẫy, đồng bào Co tổ chức Tết Ngã rạ để nghỉ ngơi, sum họp và bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh, đất trời, Tổ tiên đã phù hộ cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi.

Trong quan niệm truyền thống của đồng bào Co, đây không đơn thuần là một dịp vui sau mùa lao động mà còn là thời điểm con người nhìn lại một năm sản xuất, gửi gắm những mong ước cho mùa rẫy tiếp theo. Qua nghi lễ, cộng đồng cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng bội thu, gia đình no ấm, làng bản đoàn kết và hạnh phúc.

Già Hồ Văn Sáng, 76 tuổi, ở thôn Trà Hiệp, cho biết: “Tết Ngã rạ bắt nguồn từ nền nông nghiệp lúa rẫy của đồng bào Co. Trong đời sống truyền thống, chu kỳ sản xuất và những nghi lễ gắn với cây lúa tạo nên một vòng tuần hoàn văn hóa xuyên suốt quanh năm”.

Bởi vậy, mỗi lễ vật xuất hiện trong Tết Ngã rạ đều mang một ý nghĩa nhất định. Đó là những sản vật được tạo ra từ lao động của con người và sự hào phóng của núi rừng. Qua lễ vật, đồng bào thể hiện sự trân trọng đối với thiên nhiên, đồng thời nhắc nhở các thế hệ về mối quan hệ gắn bó giữa con người với đất đai, cây lúa và môi trường sống.

Tết Ngã rạ có thể được tổ chức trong phạm vi gia đình, từng làng hoặc ở quy mô cộng đồng. Khi cả làng cùng tham gia, mỗi gia đình đều có trách nhiệm đóng góp, cùng chuẩn bị và cùng chia sẻ niềm vui. Sau một năm lao động, mọi người quây quần bên nhau, gặp gỡ, trò chuyện, thưởng thức sản vật và củng cố tình đoàn kết cộng đồng.

Trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Điều làm nên sức sống của Tết Ngã rạ không chỉ ở các nghi thức mà còn ở khả năng kết nối cộng đồng và trao truyền văn hóa. Trong quá trình tái hiện nghi lễ, vai trò của các già làng, người có uy tín đặc biệt quan trọng. Họ là những người lưu giữ ký ức văn hóa, hiểu rõ phong tục, nghi thức và ý nghĩa của từng công đoạn.

Già Hồ Văn Quang, 62 tuổi, cho rằng sự tham gia của các già làng trong việc tái hiện Tết Ngã rạ có ý nghĩa thiết thực trong việc truyền lại phong tục, nghi thức truyền thống cho thế hệ trẻ.

“Văn hóa chỉ thực sự được gìn giữ khi những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được kể lại bằng chính ký ức, sự hiểu biết và trải nghiệm của những người đã gắn bó với phong tục qua nhiều năm”, già Quang chia sẻ.

Với người trẻ, việc trực tiếp chứng kiến không gian nghi lễ, tìm hiểu các lễ vật và cách cộng đồng thực hành phong tục giúp những giá trị vốn được truyền qua lời kể trở thành trải nghiệm cụ thể. Từ đó, thế hệ trẻ có thêm hiểu biết và ý thức về trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc mình.

Việc tái hiện Tết Ngã rạ cũng cho thấy di sản không phải là những giá trị chỉ nằm trong ký ức hay được lưu giữ trong sách vở. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và làm giàu trong đời sống đương đại.

Ông Hồ Văn Trường, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Bồng, cho biết, thông qua Tết Ngã rạ, đồng bào Co thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh, đất trời; đồng thời ôn lại, thực hành và trao truyền những giá trị truyền thống cho con cháu. Qua đó, bản sắc văn hóa không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục đồng hành cùng đời sống hôm nay.

Tết Ngã rạ được hình thành trong quá trình phát triển lâu đời của cộng đồng Co, gắn bó mật thiết với sản xuất nông nghiệp, đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng. Nghi lễ phản ánh quan niệm của đồng bào về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, thần linh; đồng thời thể hiện tinh thần cộng đồng, sự sẻ chia và khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm.

Tết Ngã rạ của đồng bào dân tộc Co được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 6/2025. Việc tái hiện nghi lễ tại Ngày hội Văn hóa dân tộc Co xã Thanh Bồng lần thứ I không chỉ góp phần quảng bá một di sản giàu bản sắc mà còn tạo cơ hội để cộng đồng chủ thể tiếp tục thực hành, trao truyền và khẳng định giá trị văn hóa của mình trong đời sống đương đại.

Từ những nghi lễ sau mùa rẫy, những lễ vật của núi rừng và sự quây quần của cộng đồng, Tết Ngã rạ đang tiếp tục nối dài mạch nguồn văn hóa Co, để tiếng nói của quá khứ được lắng nghe trong hiện tại và trao gửi cho tương lai./.