Thơm, bùi hạt dẻ Trùng Khánh

Người dân địa phương gọi hạt dẻ là mác lịch. Cây dẻ vốn gắn bó với vùng đất này từ lâu, từng mọc trong những khu rừng, ven đường hoặc trên các sườn đồi. Nhận thấy hạt có vị thơm bùi, dễ ăn, người dân dần mang cây về trồng trong vườn nhà, trên những triền đồi quanh bản. Qua thời gian, cây dẻ trở thành một loại nông sản đặc trưng, góp phần tạo sinh kế cho người dân và làm nên thương hiệu đặc sản của vùng đất Trùng Khánh.

Mùa hạt dẻ thường diễn ra vào khoảng tháng 9 đến tháng 10 Âm lịch, khi tiết trời chuyển từ thu sang đông. Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, điều kiện khí hậu mát mẻ, địa hình đồi núi và thổ nhưỡng ở Trùng Khánh góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của hạt dẻ nơi đây. Hạt thường có kích thước khá lớn, lớp vỏ cứng, phần nhân màu vàng, khi nấu chín có độ bở, vị ngọt dịu và béo bùi. Với những du khách lần đầu đến vùng đất này vào mùa thu hoạch, trải nghiệm nhặt hạt dẻ tại vườn đem lại những cảm nhận thú vị về thiên nhiên và cuộc sống miền sơn cước.

Chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Trước đây, tôi chỉ biết đến hạt dẻ qua những túi hạt đã rang sẵn, nên khi được tận mắt nhìn, tự tay nhặt những quả dẻ rụng dưới gốc cây tôi thấy rất thú vị. Trải nghiệm này giúp tôi hiểu hơn về mùa vụ cũng như công việc của người dân địa phương để có được những hạt dẻ thơm ngon”.

Không chỉ có kinh nghiệm nhận biết thời điểm thu hoạch, người dân Trùng Khánh còn tích lũy nhiều bí quyết chọn lựa và bảo quản hạt dẻ. Sau khi nhặt về, hạt được phân loại, loại bỏ những hạt lép, sâu hoặc có dấu hiệu hư hỏng. Hạt dẻ tươi dễ giảm chất lượng nếu để lâu trong điều kiện không phù hợp, vì vậy cần được chế biến hoặc bảo quản cẩn thận. Khi chọn mua, nên ưu tiên những hạt chắc tay, vỏ nguyên vẹn, không có dấu hiệu nấm mốc. Những kinh nghiệm giản dị ấy được đúc kết qua nhiều mùa thu hoạch, giúp người dân giữ được chất lượng sản phẩm và hạn chế hao hụt.

Trong các cách chế biến truyền thống, luộc rồi rang là phương pháp được nhiều người ưa chuộng bởi có thể làm nổi bật vị thơm bùi của hạt dẻ. Hạt sau khi rửa sạch được cho vào nồi luộc đến khi chín, sau đó vớt ra để ráo và khía nhẹ phần vỏ. Tiếp đó, người chế biến rang hạt trên chảo nóng hoặc rang cùng cát sạch đã được làm nóng, đảo đều tay để hạt chín thơm mà không bị cháy. Khi gặp nhiệt, lớp vỏ cứng dần nứt ra, để lộ phần nhân vàng ươm bên trong. Mùi thơm ngậy lan tỏa từ chảo rang, báo hiệu mẻ hạt dẻ đã sẵn sàng để thưởng thức.

Mỗi cách chế biến đem đến một cảm nhận riêng. Hạt dẻ luộc có vị ngọt nhẹ, mềm bở; hạt rang thường ráo hơn, dậy mùi thơm và có vị béo rõ nét; còn hạt nướng mang hương vị mộc mạc của bếp than. Dù được chế biến theo cách nào, hạt dẻ ngon nhất vẫn thường được thưởng thức khi còn nóng, bởi lúc ấy phần nhân mềm, thơm và dễ cảm nhận vị ngọt bùi tự nhiên.

Trong tiết trời se lạnh của buổi tối mùa thu ở Trùng Khánh, được ngồi bên bếp than hoa, chờ những mẻ hạt dẻ chín thơm cũng là trải nghiệm để lại nhiều cảm xúc với du khách. Anh Trần Minh Hùng, du khách đến từ Hải Phòng, chia sẻ: “Tôi thích nhất là cảm giác ngồi bên bếp than, nghe tiếng hạt dẻ nứt nhẹ trong chảo, ngửi mùi thơm bùi của hạt quyện với hương than hoa. Cầm hạt dẻ còn nóng trên tay, bóc lớp vỏ cứng rồi thưởng thức phần nhân vàng mềm, ngọt bùi giữa không khí se lạnh, tôi cảm nhận rõ nét sự bình dị và ấm áp của cuộc sống miền núi. Đây là trải nghiệm khiến chuyến đi Cao Bằng của tôi trở nên đáng nhớ hơn”.

Từ nguyên liệu sẵn có, người dân địa phương còn kết hợp hạt dẻ với một số món ăn trong bữa cơm gia đình, như nấu cùng chân giò, xương ống hoặc giã nhuyễn để chế biến thành những món ăn có vị bùi, ngọt nhẹ. Ngoài món rang, hạt dẻ còn xuất hiện trong rất nhiều món ăn châu Âu như súp kem hạt dẻ, bánh Mont Blanc nổi tiếng của Pháp và Ý, bánh ngọt, mứt hạt dẻ hay nhân dùng kèm gà tây quay. Tại một số nhà hàng, hạt dẻ còn được kết hợp với thịt nai, thịt vịt hoặc các món hầm để tạo thêm vị béo bùi rất đặc trưng.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của du lịch Cao Bằng, hạt dẻ Trùng Khánh ngày càng được nhiều người biết đến. Vào mùa thu hoạch, tại các khu chợ, cửa hàng đặc sản và điểm bán hàng trong khu vực, hạt dẻ tươi hoặc hạt đã rang chín được bày bán phục vụ người dân và khách phương xa. Một số vườn dẻ còn tạo điều kiện để du khách trải nghiệm thu nhặt quả, qua đó hiểu hơn về mùa vụ và công việc thường ngày của người trồng dẻ.

Mỗi mùa hạt dẻ đi qua để lại trong lòng người dân và du khách những dư vị riêng. Đó là vị bùi béo của phần nhân vàng ươm, là mùi thơm quyện trong hơi ấm bếp than giữa đêm thu se lạnh, cũng là câu chuyện về cách người dân dựa vào thiên nhiên để tạo nên thức quà đặc trưng của quê hương. Qua bao mùa quả chín, hạt dẻ Trùng Khánh vẫn mang theo hương vị mộc mạc của núi rừng Cao Bằng, nhắc nhớ về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và những giá trị dân gian được gìn giữ từ đời này sang đời khác.