Thu gọn đầu mối, phân cấp mạnh và không làm tắc nghẽn quyền lợi thụ hưởng khi tích hợp 04 CTMTQG thành 01 CTMTQG

Mục tiêu cốt lõi và bốn định hướng cải cách lớn khi hợp nhất 04 CTMTQG thành 01 CTMTQG

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, chủ trương nhập 04 Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) đã được Bộ Chính trị thảo luận rất rõ ràng. Bản chất và mục tiêu chính của việc tích hợp lần này nhằm khắc phục triệt để tình trạng manh mún, chồng chéo, đa đầu mối, giảm tối đa chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp quản lý vốn ngân sách.

Để việc tích hợp đi vào thực chất, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã phân tích thực trạng điểm nghẽn và gợi mở giải pháp cụ thể trên 04 vấn đề lớn.

Về thể chế và cơ chế phân cấp, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ thực trạng điểm nghẽn lớn nhất thời gian qua là có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành, địa phương. Tình trạng này dẫn đến tâm lý sợ sai và giải ngân vốn chậm do thủ tục lòng vòng. Để giải quyết tận gốc vấn đề này, giải pháp căn cơ trong thời gian tới là phải chuyển dịch phương thức quản lý: từ việc phân bổ theo từng dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói. Trung ương, Quốc hội và Chính phủ đóng vai trò kiến tạo phát triển, chỉ ban hành mục tiêu đầu ra và các tiêu chí, định mức ngân sách khung. Quyền chủ động điều hòa nguồn vốn giữa các dự án thành phần tùy thuộc vào nhu cầu thực tế của từng địa bàn phải thuộc về địa phương.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị giao trọn thẩm quyền điều hành danh mục dự án cho Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh. Chủ tịch Quốc hội lấy ví dụ thực tế "nếu vùng đó đang thiếu y tế cơ sở thì Hội đồng Nhân dân tỉnh có quyền chuyển nguồn vốn từ hạ tầng văn hóa sang hạ tầng y tế". Chỉ khi làm như vậy mới thực hiện đúng tinh thần "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Đánh giá về đề xuất cơ cấu 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây nên là mục tiêu khung quốc gia mà không nên ép cứng đối với các địa phương. Thực tế ranh giới giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên rất mỏng manh, nếu không linh hoạt sẽ dễ dẫn đến việc xé lẻ nguồn vốn, làm mất tính hiệu quả. Chủ tịch Quốc hội lưu ý Bộ Tài chính trong quá trình hướng dẫn phải chú ý, đối với các lĩnh vực như văn hóa, y tế cơ sở, nhu cầu chi thường xuyên để đào tạo con người và duy trì hoạt động thường cao hơn rất nhiều so với chi đầu tư cơ sở hạ tầng, “đầu tư cho con người và đào tạo mang lại hiệu quả thiết thực và lâu dài chứ không thể đo đếm ngay lập tức”.

Nhìn lại thực trạng vừa qua, Chủ tịch Quốc hội cảnh báo nguy cơ gom 04 chương trình thành 01 chương trình tổng thể trên giấy tờ nhưng bên dưới vẫn tồn tại các ban quản lý chuyên trách riêng lẻ thuộc các bộ như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nếu như vậy thì thực chất chỉ là "gom cơ học", địa phương vẫn phải chịu sự kiểm soát phân tán và thủ tục hành chính vẫn tiếp tục lòng vòng.

Về giải pháp tổ chức thực hiện, Chủ tịch Quốc hội gợi ý nghiên cứu thành lập một Văn phòng điều phối chung tích hợp ở cấp Trung ương. Trong đó, Bộ Tài chính đóng vai trò quản lý tổng thể ngân sách, nhưng cần một cơ quan điều phối liên ngành tập trung để làm đầu mối "một cửa" cho địa phương tổng hợp, giải trình và theo dõi. Đồng thời, phải chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá đầu ra tích hợp, tránh tình trạng chồng chéo hoặc xung đột giữa các tiêu chí nông thôn mới với các tiêu chí chuyên ngành về y tế, giáo dục, văn hóa của các bộ.

Để nâng cao hiệu quả quản trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu phải xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực thay cho phương thức báo cáo giấy định kỳ. Kết quả giải ngân, mức độ hoàn thành chỉ tiêu và các chỉ số đầu ra phải được cập nhật liên tục. Điều này sẽ tạo cơ chế thi đua tích cực: nếu trong một quý hoặc 6 tháng địa phương nào triển khai chậm, Trung ương sẽ kịp thời điều chỉnh, chuyển nguồn vốn sang địa phương làm tốt.

Về điều khoản chuyển tiếp giai đoạn 2026-2030, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ phải xử lý triệt để các dự án còn dở dang từ các chương trình riêng lẻ trước đây. Cần có cơ chế tiếp nối nguồn vốn rõ ràng, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng đứt gãy dự án hoặc nảy sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.

Đo lường hiệu quả thực chất và tính toán cơ cấu nguồn vốn lĩnh vực xã hội

Phát biểu tại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng tán thành cao với chủ trương tích hợp 04 CTMTQG thành 01 Chương trình để giảm bớt thủ tục, thu gọn đầu mối, khắc phục trùng lặp và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Từ số liệu trong tờ trình, Phó Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ, vấn đề cốt yếu sau khi tích hợp là phải đo lường được hiệu quả thực chất trên các mặt: cắt giảm đầu mối, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian giao vốn, giảm lượng vốn phải chuyển nguồn và quan trọng nhất là việc tiếp cận chính sách của người dân có tốt hơn không? Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần xác định ngay một bộ tiêu chí cụ thể để sau một thời gian triển khai có thể đánh giá, nghiệm thu cơ chế mới.

Bên cạnh đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý khi phân cấp mạnh cho địa phương phải bảo đảm đạt được đầy đủ các mục tiêu mà Quốc hội đã quyết định. Cần cảnh báo và ngăn chặn nguy cơ địa phương tập trung ưu tiên các công trình lớn dễ giải ngân mà lơ là các dự án liên quan trực tiếp đến sinh kế, giảm nghèo và các vấn đề xã hội. Tích hợp về quản lý nhưng bắt buộc phải theo dõi riêng được nguồn lực và kết quả thực hiện theo từng nhóm mục tiêu.

Liên quan đến dự thảo Nghị quyết của Quốc hội xác định tổng ngân sách Trung ương là 345.000 tỷ đồng, giao Chính phủ cơ cấu lại theo tỷ lệ 75% đầu tư công - 25% chi thường xuyên, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc áp dụng cơ học tỷ lệ này cần được cân nhắc kỹ. Các nhiệm vụ thuộc lĩnh vực giáo dục, y tế, giảm nghèo, dân số, văn hóa đòi hỏi nguồn chi thường xuyên rất lớn để phục vụ trực tiếp người dân và dịch vụ xã hội. Những khoản chi này dù là chi thường xuyên nhưng lại mang bản chất đầu tư cho phát triển con người. Vì vậy, nên xác định cơ cấu vốn linh hoạt theo yêu cầu nhiệm vụ thực tế của từng lĩnh vực.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cũng chỉ ra sự lệch nhau giữa các dự thảo văn bản: Dự thảo Nghị quyết Quốc hội xác định vốn đầu tư công là 244.200 tỷ đồng (phù hợp với Nghị quyết 27 về kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030), nhưng dự thảo Nghị quyết của Chính phủ kèm theo lại xác định vốn đầu tư công là 260.000 tỷ đồng (tăng 15.800 tỷ đồng và giảm tương ứng kinh phí thường xuyên). Do đó, đề nghị Chính phủ làm rõ nguồn của phần vốn tăng thêm và phương án điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn tương ứng để bảo đảm tính thống nhất pháp lý.

Về nguyên tắc phân bổ vốn, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng ý việc gắn với khả năng giải ngân và kết quả đầu tư. Tuy nhiên, đối với các địa bàn đặc biệt khó khăn, năng lực chuẩn bị và triển khai dự án vốn còn hạn chế. Nếu lấy ngay kết quả giải ngân làm tiêu chí quyết định mức hỗ trợ thì các địa phương khó khăn sẽ bị thiệt thòi. Quan điểm được Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là tăng cường hỗ trợ vốn trước dựa trên mức độ khó khăn và đối tượng ưu tiên, sau đó mới sử dụng kết quả giải ngân làm công cụ điều chỉnh, khuyến khích những nơi làm tốt.

Hoàn thiện cơ sở pháp lý và ban hành 01 Nghị quyết duy nhất của Quốc hội

Đánh giá cao Chính phủ trong việc chuẩn bị hồ sơ kỹ lưỡng cũng như Báo cáo thẩm tra sơ bộ của Hội đồng Dân tộc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định khẳng định việc tích hợp lần này phải bảo đảm đúng luật, đúng chủ trương của Đảng và giữ vững tính liên tục. Nội hàm của việc tích hợp thực chất bao gồm: 01 mục tiêu chung, 01 cơ chế quản lý điều hành chung, 01 nguồn lực chung và giữ nguyên các cơ chế đặc thù của từng lĩnh vực (văn hóa, y tế, giáo dục, dân tộc miền núi, địa phương). Những nội dung trùng lặp giữa các chương trình (như công tác thông tin, tuyên truyền, hội thảo) phải được cắt giảm, gom về một đầu mối, tiền thừa ra giao địa phương chủ động chi dùng vào việc khác.

Đặc biệt, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho rằng Quốc hội chỉ ban hành 01 Nghị quyết duy nhất phê duyệt chủ trương đầu tư chương trình mới và bãi bỏ toàn bộ 04 Nghị quyết cũ, không để tồn tại đồng thời 05 Nghị quyết với 04 cơ chế quản lý, 04 cơ quan chủ trì và 04 hệ thống báo cáo, kiểm tra, giám sát khác nhau. Việc tồn tại nhiều Nghị quyết cũ giao thẩm quyền chồng chéo cho các Bộ trưởng sẽ làm xé lẻ cơ chế điều hành.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị chỉ đưa ra 01 phương án duy nhất trình Quốc hội. Trong đó, Nghị quyết của Quốc hội sẽ quyết định chủ trương đầu tư, mục tiêu, nguồn lực tổng thể. Chính phủ thống nhất quản lý, giao 01 Bộ làm đầu mối điều phối. Các bộ chuyên ngành quản lý theo lĩnh vực chuyên môn; địa phương chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện và được toàn quyền điều tiết nguồn vốn giữa các dự án thành phần để đạt mục tiêu cuối cùng.

Về tên gọi, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị không sử dụng tên "Nghị quyết phê duyệt chủ trương thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia" vì cụm từ này dễ gây hiểu nhầm sang Chương trình mục tiêu quốc gia về phòng, chống ma túy (vẫn đang vận hành độc lập). Về cơ chế tài chính và chuyển tiếp, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng tình với việc áp dụng khung tỷ lệ 75% - 25% mang tính định hướng để Chính phủ và địa phương điều hành linh hoạt. Đồng thời, phải bổ sung ngay điều khoản chuyển tiếp quy định rõ những công việc, dự án đã thực hiện rồi thì tiếp tục thanh toán, quyết toán theo cơ chế cũ; những việc chưa thực hiện sẽ chuyển sang áp dụng theo cơ chế mới. Quy định này sẽ tháo gỡ triệt để vướng mắc cho lực lượng thực thi ở cơ sở khi thanh tra, kiểm toán.

Bảo đảm mục tiêu nghị quyết của đảng và hoàn thiện thể chế tích hợp

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh nhấn mạnh, việc tích hợp dù theo phương án nào cũng phải bảo đảm thực hiện thắng lợi các mục tiêu đã được Bộ Chính trị xác định tại các Nghị quyết về văn hóa, giáo dục, y tế. Đồng tình với chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Chủ nhiệm Nguyễn Đắc Vinh phản ánh tình trạng các bộ, ngành hiện nay hướng dẫn quá chi tiết, cứng nhắc. Dẫn chứng bài học từ thực tế của thành phố Huế, đối với thiết chế văn hóa cơ sở, Trung ương chỉ cần giao chỉ tiêu đến năm 2030 hoàn thành mỗi xã có một thiết chế văn hóa; hỗ trợ một phần kinh phí khung, còn lại giao hoàn toàn cho địa phương tự bố trí ngân sách hoặc huy động xã hội hóa. Nếu Trung ương lại ban hành mẫu thiết kế, quy định định mức chi tiết thì nhiều năm cũng không thể triển khai xong. Do đó, các cơ chế đặc thù thuận lợi nhất cần được tích hợp đầy đủ vào Nghị quyết mới.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải bày tỏ sự thống nhất cao với mục tiêu tích hợp để giảm chi thường xuyên cho bộ máy, tuy nhiên đề nghị Chính phủ làm rõ tỷ trọng giữa vốn đầu tư công và kinh phí chi thường xuyên. Về việc bãi bỏ tiêu chí, dự thảo Nghị quyết quy định bãi bỏ các quy định tại 04 Nghị quyết cũ, trong đó có Bộ tiêu chí quốc gia về văn hóa toàn diện, Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 và Bộ tiêu chí phân hạng sản phẩm OCOP. Từ kinh nghiệm thực tiễn từng công tác tại địa phương, Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải cho rằng các bộ tiêu chí này là "xương sống" thúc đẩy kinh tế cơ sở và kinh tế nông hộ. Đề nghị Chính phủ phải bổ sung ngay nghĩa vụ ban hành các bộ tiêu chí mới này.

Trong khi đó, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng cần nhìn nhận đây là "Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển con người và giảm nghèo bền vững". Tích hợp thực chất là trên từng địa bàn cụ thể (tỉnh, xã, phường), các mục tiêu văn hóa, y tế, giáo dục, giảm nghèo phải được lồng ghép đồng bộ để tạo ra chuyển biến rõ nét.

Chủ nhiệm Phan Văn Mãi kiến nghị nguồn lực 300.000 tỷ đồng dù lớn nhưng phân tán ra nhiều vùng sẽ bị loãng, do đó Trung ương cần phân bổ có trọng tâm, trọng điểm vào một số địa bàn then chốt. Trung ương chỉ quản lý mục tiêu tổng thể và giao vốn theo địa bàn; địa phương được chủ động điều tiết vốn giữa văn hóa, y tế, giáo dục theo nhu cầu thực tế. Đồng thời, chuyển sang cơ chế quản lý, giám sát và đánh giá cán bộ thông qua bộ chỉ số hiệu suất KPI công khai, minh bạch.

Thay mặt cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định việc tích hợp nhằm giảm trung gian, thu gọn đầu mối, tăng hiệu quả nhưng giữ nguyên mục tiêu cốt lõi và giữ nguyên tổng nguồn vốn đã được Quốc hội phê duyệt cho 04 chương trình. Về cơ cấu vốn 75% - 25% được xác định đây là mục tiêu khung phấn đấu. Trong quá trình điều hành thực tế, Bộ Tài chính sẽ phối hợp bảo đảm tính linh hoạt tối đa theo từng địa bàn, lĩnh vực để đạt hiệu quả cao nhất.

Bộ trưởng giải thích con số 108.800 tỷ đồng chi thường xuyên (chiếm khoảng 29% trong 345.000 tỷ đồng ngân sách Trung ương) là cơ cấu tính riêng cho phần ngân sách Trung ương. Đối với nguồn vốn ngân sách địa phương hiện chưa thực hiện bóc tách chi tiết giữa đầu tư và chi thường xuyên. Ngoài ra, tổng nguồn lực của chương trình còn bao gồm 03 nguồn vốn bổ sung: vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục, vốn qua Ngân hàng Chính sách xã hội để cho vay ưu đãi và các nguồn vốn huy động hợp pháp khác.

Bộ Tài chính hoàn toàn thống nhất với chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội về việc giao vốn trọn gói cho địa phương. Trung ương chỉ ban hành định mức và tiêu chuẩn kết quả đầu ra, giao toàn quyền chủ động cho địa phương theo đúng nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tài chính sẽ không để quy định chuyển tiếp ở Nghị quyết của Chính phủ như thiết kế ban đầu, mà sẽ tổng hợp đưa trực tiếp thành một điều khoản chuyển tiếp rõ ràng, chặt chẽ ngay trong Nghị quyết của Quốc hội, không bị gián đoạn hay gây vướng mắc cho các địa phương.

Phát biểu kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến ghi nhận và đánh giá cao Chính phủ cùng các cơ quan của Quốc hội đã khẩn trương, chủ động chuẩn bị và thẩm tra sơ bộ hồ sơ một cách toàn diện, chất lượng. Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu Chính phủ tiếp thu đầy đủ các ý kiến, hoàn thiện hồ sơ theo hướng chỉ lập duy nhất một phương án trình Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.

Nghị quyết của Quốc hội sẽ tích hợp toàn diện 04 chương trình hiện hành mà không làm thay đổi các mục tiêu chiến lược cốt lõi. Hồ sơ trình phải làm rõ tên gọi, mục tiêu, phạm vi, đối tượng, địa điểm, thời gian, tổng vốn, cơ cấu nguồn lực, nguyên tắc phân bổ, các cơ chế đặc thù, cùng hệ thống chỉ tiêu và bộ chỉ tiêu đánh giá kết quả đầu ra. Đối với các mục tiêu cụ thể, có thể thể hiện thông qua hệ thống phụ lục chi tiết nhằm bảo đảm mô tả đầy đủ.

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội nhấn mạnh việc chuyển từ kiểm soát quy trình, thủ tục hành chính sang quản lý theo kết quả đầu ra. Việc giao tổng vốn và phân cấp triệt để sẽ giúp giải quyết tận gốc những vướng mắc, bất cập đang tồn tại ở cơ sở. Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội lưu ý đặc trưng cốt lõi của phương thức quản lý theo kết quả đầu ra bao gồm: xác định rõ mục tiêu đầu ra; kết quả phải đo lường được; gắn kết liên tục nguồn lực với kết quả đạt được; trao quyền chủ động tối đa cho đơn vị thực hiện; theo dõi, đánh giá minh bạch dựa trên dữ liệu; đề cao trách nhiệm giải trình và quan tâm đồng thời cả tính hiệu lực và hiệu quả.

Chia sẻ từ thực tiễn, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội chỉ rõ tình trạng "phức tạp hóa những vấn đề đơn giản" cũng như tâm lý muốn giữ quyền kiểm soát của các Bộ, ngành khiến cấp tỉnh gặp rất nhiều khó khăn. Lần này, việc giao quyền cho Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định trên cơ sở trình của Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ giúp địa phương hoàn toàn chủ động điều hành.

Về tổ chức bộ máy, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội đề xuất tinh gọn đầu mối theo hướng duy nhất một Ban Chỉ đạo, một Văn phòng điều phối. Đồng thời, thống nhất nghiêng về phương án giao Bộ Tài chính làm cơ quan điều phối chính nhằm quản lý tập trung nguồn lực đầu tư.

Đối với cơ cấu vốn, Nghị quyết sẽ quy định tỷ lệ chi thường xuyên và chi đầu tư ở mức tương đối, linh hoạt, đảm bảo sát với thực tiễn từng lĩnh vực - đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số nơi nhu cầu chi chính sách cho con người chiếm tỷ trọng lớn. Cơ chế mới cũng cho phép địa phương chủ động điều chuyển, kết hợp nguồn hỗ trợ này với nguồn ngân sách tại chỗ để phát triển toàn diện.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội lưu ý quy định điều khoản chuyển tiếp phải bám sát thực tiễn. Việc chuyển đổi mô hình phải bảo đảm các nhiệm vụ dự toán năm 2026, các chính sách hỗ trợ sinh kế cho nhân dân và tiến độ thanh quyết toán các công trình chuyển tiếp đang triển khai dang dở diễn ra bình thường, không bị gián đoạn.

Theo kế hoạch, Hội đồng Dân tộc được giao chủ trì thẩm tra chính thức và giám sát chương trình xuyên suốt quá trình thực hiện. Nội dung này sẽ được trình Quốc hội thảo luận tại đợt họp hai, Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.