Tiếng chiêng Mường và mạch nguồn di sản

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, không gian văn hóa cồng chiêng Mường được hình thành từ quá trình lao động, sáng tạo và tích lũy văn hóa lâu dài của cư dân miền núi. Trong quan niệm dân gian của người Mường, những âm thanh vọng về từ vách đá, hang động, thạch nhũ giữa đại ngàn chính là nguồn cảm hứng để tổ tiên sáng tạo nên những chiếc chiêng đầu tiên. Từ sự giao hòa với thiên nhiên ấy, tiếng chiêng dần trở thành thanh âm đặc trưng của núi rừng, phản ánh đời sống tinh thần phong phú, niềm tin và khát vọng của con người trước cuộc sống.

Người Mường quan niệm rằng chiêng không đơn thuần là vật dụng tạo ra âm thanh mà còn mang linh hồn riêng. Vì vậy, mỗi bộ chiêng đều được cộng đồng trân trọng, gìn giữ như một tài sản quý giá của gia đình, dòng họ và bản làng. Trải qua nhiều thế hệ, tiếng chiêng vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng như một phần không thể thiếu của bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Một bộ chiêng Mường hoàn chỉnh thường gồm 12 chiếc với kích thước khác nhau, được chia thành các nhóm chiêng dàm, chiêng bồng và chiêng tlé. Các chiếc chiêng được đúc từ hợp kim đồng, tạo nên những cao độ và âm sắc riêng biệt. Khi hòa tấu cùng nhau, chúng tạo thành những giai điệu trầm bổng, lúc khoan thai, sâu lắng, khi rộn ràng, náo nức. Chính sự phối hợp hài hòa ấy đã tạo nên nét độc đáo của nghệ thuật cồng chiêng Mường, khác biệt với nhiều loại hình diễn xướng dân gian khác.

Trong đời sống của đồng bào Mường, tiếng chiêng gắn bó với hầu hết các sự kiện quan trọng. Từ những ngày lễ hội đầu Xuân, lễ hội Khai hạ, hội Xuống đồng, lễ mừng nhà mới, lễ cưới cho đến các nghi lễ cộng đồng, âm thanh cồng chiêng luôn hiện diện như một phần không thể thiếu. Đối với người Mường, tiếng chiêng vừa là lời thông báo, vừa là phương tiện giao tiếp cộng đồng, đồng thời mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Đặc biệt, trong các nghi lễ truyền thống, chiêng được xem là cầu nối giữa con người với Tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên. Tiếng chiêng vang lên như lời cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình bình an và cuộc sống ấm no. Mỗi dịp năm mới, những hồi chiêng đầu tiên ngân vang khắp bản làng như gửi gắm niềm tin về một năm nhiều may mắn, hạnh phúc.

Một nét đẹp đặc sắc trong văn hóa Mường là tục đánh chiêng Xắc bùa. Bộ chiêng Xắc bùa gồm 12 chiếc, tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Theo quan niệm dân gian, tiếng chiêng Xắc bùa có khả năng xua đuổi điều không may, mang đến bình an và thịnh vượng cho cộng đồng.

Không chỉ xuất hiện trong những ngày hội, tiếng chiêng còn đồng hành cùng con người trong những cột mốc quan trọng của cuộc đời. Trong lễ cưới, tiếng chiêng là lời chúc phúc cho đôi lứa trăm năm hạnh phúc, gia đình hòa thuận. Trong các lễ hội cộng đồng, tiếng chiêng là lời mời gọi bà con tụ họp, cùng nhau vui chơi, giao lưu và thắt chặt tình đoàn kết. Ngay cả trong tang lễ, tiếng chiêng cũng hiện diện với những giai điệu trang nghiêm như lời tiễn biệt người đã khuất trở về với Tổ tiên. Từ khi con người cất tiếng khóc chào đời đến khi về với đất mẹ, tiếng chiêng vẫn âm thầm đồng hành như một chứng nhân của cuộc sống.

Giá trị đặc sắc của nghệ thuật cồng chiêng Mường không chỉ nằm ở âm nhạc mà còn thể hiện ở chiều sâu văn hóa và ý nghĩa xã hội. Đây là nơi lưu giữ tri thức dân gian, phong tục tập quán, tín ngưỡng và quan niệm sống của đồng bào Mường. Thông qua tiếng chiêng, các thế hệ được kết nối với nhau, những giá trị truyền thống được trao truyền và tiếp nối. Mỗi bài chiêng, mỗi nhịp điệu đều mang trong mình những câu chuyện về lịch sử cộng đồng, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và về khát vọng hướng tới cuộc sống tốt đẹp hơn.

Với những giá trị tiêu biểu đó, năm 2016, nghệ thuật cồng chiêng Mường đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Mường mà còn mở ra cơ hội để bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh hiện đại.

Ngày nay, trước tác động của quá trình đô thị hóa và sự giao thoa văn hóa, bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng Mường đang đứng trước nhiều thách thức. Tuy nhiên, bằng tình yêu di sản và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc, nhiều nghệ nhân, câu lạc bộ văn hóa dân gian và cộng đồng người Mường vẫn đang nỗ lực truyền dạy kỹ năng diễn tấu chiêng cho thế hệ trẻ.