Pho tượng/phù điêu đá sa thạch phát hiện tại hố khai quật H2, mặt trước khắc hình người trong tư thế ngồi thiền, mặt sau có dấu tích được cho là văn tự ChămDấu tích cổ dưới lòng đất
Đầu tháng 10/2026, Bảo tàng Đà Nẵng tiếp nhận 88 hiện vật được phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn, thuộc phường Hải Vân, TP Đà Nẵng. Trong số các di vật được tìm thấy, đáng chú ý là một phù điêu bằng đá sa thạch tại Đồn Chơn Sảng, được các chuyên gia nhận định bước đầu có khả năng thuộc văn hóa Champa, niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX.
Cuộc khai quật được triển khai theo Quyết định số 781/QĐ-SVHTTDL ngày 22/5/2026 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng. Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tiến hành khai quật trên tổng diện tích 600m², chia đều tại hai địa điểm, trong thời gian 45 ngày kể từ ngày 25/5/2026.
Kết quả khai quật ghi nhận nhiều dấu tích kiến trúc cùng các nhóm di vật như đồ gốm men, đồ sành, vật liệu đất nung và đồ đá. Trong tổng số 88 hiện vật được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng, có 10 hiện vật tìm thấy tại Đồn Chơn Sảng và 78 hiện vật tại Trạm Nam Chơn.
Theo TS. Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học, phù điêu đá sa thạch là phát hiện đáng chú ý, được đánh giá có niên đại Champa sớm nhất từng được tìm thấy trên địa bàn Đà Nẵng trước đây. Đặc điểm ký tự và nghệ thuật điêu khắc trên hiện vật cung cấp những gợi mở ban đầu về niên đại và nguồn gốc văn hóa.
Tuy nhiên, đây mới là nhận định bước đầu. Để xác định đầy đủ xuất xứ, chức năng và giá trị của hiện vật, các nhà nghiên cứu cần tiếp tục đối sánh với những tư liệu khảo cổ, nghệ thuật điêu khắc và di vật Champa đã được phát hiện ở các địa điểm khác.
Dẫu còn chờ kết luận khoa học cuối cùng, sự xuất hiện của phù điêu đá sa thạch đã mở thêm hướng tiếp cận lịch sử Hải Vân từ những thế kỷ đầu của thời kỳ Champa phát triển. Phát hiện cũng đặt ra những câu hỏi đáng chú ý về sự hiện diện, hoạt động cư trú hoặc dấu ấn văn hóa của các cộng đồng cư dân xưa tại khu vực này.
Một số hiện vật được phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn qua các thời kỳTừ dấu ấn Champa đến phòng tuyến triều Nguyễn
Không chỉ mang lại tư liệu về dấu tích Champa, cuộc khai quật còn góp phần làm rõ hơn đặc điểm lịch sử của Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn - hai công trình quân sự thuộc hệ thống phòng thủ ven biển Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.
Nằm tại khu vực cửa ngõ phía Bắc vịnh Đà Nẵng, hai công trình có vai trò kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc - Nam và tham gia bảo vệ vùng duyên hải miền Trung. Trong mạng lưới phòng thủ thời Nguyễn, khu vực Hải Vân giữ vị trí quan trọng đối với việc kiểm soát giao thông, bảo vệ Đà Nẵng và góp phần bảo vệ kinh đô Huế.
Những dấu tích kiến trúc và nhóm di vật thu được từ lòng đất là cơ sở để các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu quá trình hình thành, chức năng và sự biến đổi của hai địa điểm qua các thời kỳ. Qua đó, lịch sử Hải Vân không chỉ được nhìn nhận từ vai trò quân sự trong thế kỷ XIX mà còn có thể được tiếp cận từ những lớp văn hóa sớm hơn.
Theo bà Hoàng Thị Bích Hạnh, Giám đốc Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố Đà Nẵng, sau khi kết thúc khai quật, các hiện vật đã được tập hợp, làm sạch, phân loại và chỉnh lý. Việc xác định vị trí, lớp đất và bối cảnh phát hiện của từng nhóm di vật có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu, đánh giá niên đại và tính chất của các di tích.
Kết quả khai quật cũng bổ sung tư liệu khoa học phục vụ việc hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là di tích cấp thành phố. Đây là cơ sở để xây dựng phương án bảo vệ các dấu tích kiến trúc, quản lý khu vực khảo cổ và phát huy giá trị lịch sử của hai công trình trong thời gian tới.
Đánh thức giá trị di sản
Cùng với 88 hiện vật, các tài liệu chuyên môn, báo cáo khoa học, phiếu kiểm kê và danh mục hiện vật đã được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng. Việc lưu giữ đồng bộ hiện vật và hồ sơ khảo cổ giúp bảo đảm cơ sở khoa học cho những nghiên cứu tiếp theo, đồng thời phục vụ công tác quản lý và phát huy giá trị di sản.
Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho biết đơn vị sẽ tiến hành nhập kho, phân loại, lập hồ sơ số hóa và áp dụng biện pháp bảo quản phù hợp với từng chất liệu. Bảo tàng cũng phối hợp với Viện Khảo cổ học và Ban Quản lý Di tích và Danh thắng tiếp tục nghiên cứu, đối sánh để làm rõ hơn đặc điểm, niên đại và giá trị lịch sử, văn hóa của các hiện vật.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, Bảo tàng Đà Nẵng dự kiến xây dựng phương án giới thiệu những hiện vật tiêu biểu trong không gian trưng bày chuyên đề hoặc thường trực, kết hợp ứng dụng công nghệ 3D và số hóa. Cách làm này không chỉ hỗ trợ lưu trữ, bảo tồn tư liệu mà còn tạo điều kiện để công chúng tiếp cận trực quan hơn với những phát hiện khảo cổ, qua đó nâng cao nhận thức về lịch sử và di sản văn hóa địa phương.
Về lâu dài, việc phối hợp nghiên cứu giữa các cơ quan chuyên môn cần gắn với bảo vệ hiện trạng di tích, kiểm soát những tác động có thể làm ảnh hưởng đến dấu tích khảo cổ và từng bước xây dựng phương án phát huy giá trị phù hợp. Những phát hiện từ lòng đất chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi được nghiên cứu thận trọng, bảo tồn đúng cách và giới thiệu đến cộng đồng bằng những thông tin khoa học đáng tin cậy.
Từ phù điêu đá sa thạch có khả năng thuộc văn hóa Champa đến những dấu tích của hệ thống phòng thủ triều Nguyễn, cuộc khai quật tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn cho thấy Hải Vân còn lưu giữ nhiều lớp thông tin lịch sử cần tiếp tục được giải mã. Mỗi hiện vật, mỗi dấu tích kiến trúc là một manh mối giúp nối kết những giai đoạn tưởng chừng cách biệt, góp phần tái hiện diện mạo vùng đất qua dòng chảy thời gian.
Dưới chân Hải Vân, hành trình tìm trong di sản vì thế không dừng lại ở việc phát hiện những hiện vật cổ. Đó còn là hành trình tìm hiểu mối liên hệ giữa các lớp văn hóa, nhận diện những giá trị lịch sử còn tiềm ẩn và gìn giữ những chứng tích quý giá cho các thế hệ mai sau./.
