Từ lời khấn mùa màng đến điệu Kỳ Lân của người Nùng

Ngày 30-8, tại không gian nhà dân tộc Nùng, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (tại Đồng Mô, xã Đoài Phương, TP. Hà Nội), đồng bào Nùng đến từ tỉnh Cao Bằng tái hiện nghi lễ cầu mùa trong khuôn khổ chuỗi hoạt động “Vui Tết Độc lập”, diễn ra từ ngày 29-8 đến 2-9.

Cùng với người Nùng, chương trình có sự tham gia của các cộng đồng Tày, Mông, Dao, Thái và nhiều dân tộc khác. Các hoạt động trải nghiệm, trình diễn nghi lễ, dân ca, dân vũ và sinh hoạt cộng đồng tạo nên không gian văn hóa đa sắc màu, đưa những phong tục truyền thống của các dân tộc đến gần hơn với nhân dân và du khách trong dịp Quốc khánh.

Gửi ước vọng vào mùa mới

Trong đời sống tinh thần của người Nùng, cầu mùa là nghi lễ gắn với sản xuất nông nghiệp và nhịp vận hành của cộng đồng. Thông qua nghi lễ, người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với Thần Nông, Thổ Công cùng các vị thần linh được tin là đã che chở, phù trợ cho con người; đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, cây trồng tốt tươi, vật nuôi khỏe mạnh, mùa màng bội thu và bản làng bình an.

Lễ vật được chuẩn bị từ những sản vật quen thuộc trong đời sống như gà, xôi, bánh, hoa quả và rượu. Mỗi lễ vật không chỉ mang ý nghĩa dâng cúng mà còn phản ánh thành quả lao động của con người. Hạt gạo, nếp xôi hay chén rượu mới đều gắn với quá trình gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch, qua đó thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người với đất đai và mùa màng.

Điểm đặc sắc của nghi lễ nằm ở bài khấn do thầy pựt thực hiện. Trong không gian trang nghiêm, những lời khấn cổ truyền tái hiện một năm sản xuất nông nghiệp theo vòng tuần hoàn của thời gian. Từ dọn cỏ, làm đất, gieo mạ, cấy lúa đến chăm sóc, chờ lúa trổ bông, chín vàng rồi thu hoạch, các công đoạn quen thuộc của nhà nông được đưa vào lời khấn như một câu chuyện về cuộc sống.

Nhịp sản xuất được gợi lại qua từng tháng: tháng 3 gieo mạ, tháng 5 cấy lúa, tháng 7 lúa trổ bông, tháng 8 lúa chín vàng và đến tháng 9 là mùa gặt, đồ xôi, nấu rượu mới để dâng thần linh. Qua đó, một năm của người Nùng hiện lên không chỉ bằng những công việc trên đồng ruộng mà còn bằng những sinh hoạt gắn với gia đình và cộng đồng.

Ẩn sau những lời cầu mùa là những mong ước giản dị, đó là người già mạnh khỏe, trẻ nhỏ bình an, gia đình no đủ, bản làng yên vui. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, mùa màng thuận lợi là nền tảng bảo đảm cuộc sống của mỗi gia đình. Vì vậy, cầu cho mùa tốt cũng chính là cầu cho cuộc sống được bình an, đủ đầy.

Từ nghi lễ đến không gian ngày hội 

Nếu phần lễ tạo nên không khí thành kính thì phần hội mang đến sắc màu rộn ràng, khỏe khoắn. Điểm nhấn là màn múa Kỳ Lân (Loòng phụ) truyền thống của người Nùng.

Sau nghi thức khai quang, điểm nhãn của thầy pựt, đội Kỳ Lân trình diễn những động tác mạnh mẽ, linh hoạt trong tiếng nhạc và sự cổ vũ của người xem. Theo quan niệm truyền thống, điệu múa mang ý nghĩa xua đuổi tà ma, ôn dịch, cầu mong may mắn, hạnh phúc và bình an cho cộng đồng.

Đây không chỉ mang yếu tố tín ngưỡng, múa Kỳ Lân còn thể hiện tinh thần thượng võ và sức mạnh cộng đồng. Từ một nghi lễ gắn với đời sống nông nghiệp, không gian hội trở thành nơi mọi người cùng gặp gỡ, chia sẻ niềm vui và củng cố sự gắn kết.

Trong dòng chảy ấy, vai trò của người phụ nữ cũng được thể hiện qua những công việc tưởng như rất đỗi quen thuộc: chăm sóc gia đình, giữ gìn gian bếp, chuẩn bị lễ vật và chế biến những sản vật từ hạt gạo. Chính trong những công việc thường nhật đó, nhiều giá trị văn hóa được lưu giữ và truyền lại một cách tự nhiên qua các thế hệ.

Việc tái hiện nghi lễ cầu mùa tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam đã giúp du khách hiểu thêm về tín ngưỡng và phong tục của người Nùng, đồng thời còn mở ra một cách tiếp cận gần gũi với văn hóa truyền thống. Qua lời khấn, mâm lễ và điệu múa Kỳ Lân, câu chuyện về mùa màng, gia đình và bản làng được kể lại bằng chính ngôn ngữ văn hóa của cộng đồng.

Giữa không gian văn hóa của Hà Nội trong những ngày hướng tới Quốc khánh 2-9, vì vậy, nghi lễ cầu mùa không chỉ là một hoạt động trình diễn. Đặc biệt, đây còn là dịp để những giá trị văn hóa được tiếp nối, để thế hệ hôm nay hiểu hơn về cách cha ông gửi gắm niềm tin, khát vọng và tình yêu cuộc sống qua từng mùa lúa./.