Tuyên Quang khơi dậy nguồn lực văn hóa cho phát triển bền vững

Gìn giữ bản sắc từ cộng đồng

Sau sáp nhập, tỉnh Tuyên Quang có 124 xã, phường, dân số gần 1,87 triệu người, với 46 dân tộc cùng sinh sống. Đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 72% dân số, tạo nên không gian văn hóa phong phú với nhiều phong tục, lễ hội, nghệ thuật dân gian và nghề thủ công truyền thống đặc sắc.

Nhận thức rõ giá trị của di sản đối với sự phát triển, tỉnh chú trọng đưa văn hóa trở lại đời sống cộng đồng, coi đây không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn mà còn là nguồn lực thúc đẩy kinh tế - xã hội, gắn với thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh là một trong những đơn vị nòng cốt trong công tác này. Năm 2025, đơn vị duy trì 14 câu lạc bộ với 1.272 buổi sinh hoạt, đồng thời tổ chức các lớp truyền dạy hát Then, đàn tính và nghệ thuật thổi, múa khèn Mông tại xã Sà Phìn. Trong sáu tháng đầu năm 2026, đơn vị tiếp tục tổ chức 26 buổi hướng dẫn nghiệp vụ tại các xã Quản Bạ, Hồng Thái; phối hợp với Trường Đại học Tân Trào tập huấn biên đạo múa cho 121 học viên.

Từ những lớp học, câu lạc bộ văn nghệ ở cơ sở, nhiều hạt nhân văn hóa từng bước trưởng thành, góp phần duy trì phong trào văn nghệ quần chúng và trao truyền di sản cho thế hệ trẻ. Tại Hội diễn “Đàn, hát dân ca ba miền” năm 2026 ở thành phố Huế, đoàn nghệ thuật quần chúng tỉnh Tuyên Quang giành một Huy chương Vàng và ba Huy chương Bạc. Kết quả này cho thấy hiệu quả của việc phát huy vai trò chủ thể của người dân trong gìn giữ, thực hành và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.

Đánh thức sức sống của di sản

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Mông ở Tuyên Quang, tiếng khèn và trang phục truyền thống là những dấu ấn tiêu biểu, thể hiện quan niệm thẩm mỹ, đời sống tinh thần và bản sắc cộng đồng. Nếu những đường thêu, họa tiết và cách phối màu tạo nên vẻ đẹp riêng của trang phục, thì tiếng khèn lại gửi gắm tâm tư, tình cảm, gắn kết con người trong các phiên chợ vùng cao, lễ hội mùa xuân và những nghi lễ truyền thống.

Trước yêu cầu bảo tồn di sản trong bối cảnh đời sống có nhiều thay đổi, tỉnh chú trọng kết hợp tư liệu hóa, lưu giữ hiện vật tại các thiết chế văn hóa với duy trì hoạt động thực hành trong cộng đồng. Việc khôi phục các lễ hội như Gầu Tào, Nào Sồng, gắn với hội thi múa khèn và hát đối đáp, tạo thêm không gian để đồng bào thực hành di sản, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về phong tục, tập quán của dân tộc mình.

Cách làm này cũng được thể hiện trong việc bảo tồn văn hóa Pà Thẻn. Với hơn 8.000 nhân khẩu sinh sống chủ yếu tại các xã Tri Phú và Minh Quang, cộng đồng Pà Thẻn sở hữu nhiều giá trị văn hóa độc đáo, nổi bật là trang phục truyền thống có sắc đỏ rực rỡ. Để hoàn thiện một bộ váy áo, người phụ nữ có thể dành khoảng ba tháng cho các công đoạn dệt vải, nhuộm màu, thêu hoa văn. Mỗi sản phẩm không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn lưu giữ tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghi lễ độc đáo này vừa phản ánh đời sống tín ngưỡng, vừa góp phần khẳng định bản sắc riêng của cộng đồng. Khi được bảo tồn đúng với giá trị truyền thống và tổ chức phù hợp, lễ hội có thể trở thành điểm nhấn trong các hoạt động giới thiệu văn hóa, phát triển du lịch trải nghiệm, qua đó tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân.

Trao truyền di sản, mở hướng phát triển

Cùng với nghệ thuật trình diễn và trang phục truyền thống, Sình ca của người Cao Lan là một di sản tiêu biểu đang được cộng đồng Tuyên Quang gìn giữ. Những làn điệu hát giao duyên giàu chất trữ tình gắn bó với các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, góp phần lưu giữ tiếng nói, phong tục và tri thức dân gian.

Theo truyền thuyết về nàng Lưu Ba, người được tôn vinh là bà chúa dân ca của dân tộc Cao Lan, Sình ca có truyền thống lâu đời, với lời hát từng được ghi bằng chữ Hán cổ theo thể thất ngôn tứ tuyệt. Trong đời sống hiện nay, một số làn điệu được chuyển thể sang thể thơ lục bát, giúp người trẻ dễ tiếp cận, học hát và tiếp nối di sản, đồng thời duy trì tinh thần của những lời ca truyền thống.

Tại xã Đại Phú, Nghệ nhân Nhân dân Sầm Văn Dừn cùng con trai là Nghệ nhân Sầm Anh Đạo, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Cao Lan, đã dành nhiều tâm huyết bảo tồn sách cổ, nhạc cụ và các làn điệu Sình ca. Hoạt động truyền dạy của các nghệ nhân góp phần duy trì sức sống di sản trong cộng đồng, tạo nền tảng để phong trào văn nghệ quần chúng phát triển và đạt thành tích tại các liên hoan nghệ thuật toàn quốc.

Thực tiễn cho thấy, di sản chỉ có thể được bảo tồn bền vững khi tiếp tục hiện diện trong đời sống, được cộng đồng thực hành và trao truyền. Bởi vậy, bên cạnh việc khuyến khích nghệ nhân truyền dạy, cần mở rộng các không gian sinh hoạt văn hóa, tạo điều kiện để thanh thiếu niên tham gia câu lạc bộ, học hát dân ca, sử dụng nhạc cụ truyền thống và tìm hiểu phong tục của dân tộc mình.

Định hướng này cũng mở ra cơ hội gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Những giá trị như trang phục, ẩm thực, lễ hội, dân ca và nghề thủ công có thể tạo nên sản phẩm du lịch mang đặc trưng địa phương, thu hút du khách tìm hiểu đời sống bản địa. Tuy nhiên, khai thác di sản cần đi đôi với bảo vệ tính nguyên gốc, tôn trọng không gian văn hóa và vai trò quyết định của cộng đồng, tránh thương mại hóa làm biến dạng các giá trị truyền thống.

Ông Ma Anh Dũng, Trưởng phòng Tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Tuyên Quang, cho rằng bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ trang phục, nhạc cụ hay nghi lễ mà quan trọng hơn là gìn giữ hệ giá trị, nếp sống và niềm tự hào dân tộc. Khi được phát huy đúng hướng, văn hóa có thể tạo sinh kế thông qua du lịch, góp phần xóa bỏ hủ tục, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào.

Đây cũng là một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia trên địa bàn tỉnh. Nguồn lực đầu tư cần được sử dụng đồng bộ, vừa cải thiện hạ tầng, hỗ trợ phát triển sản xuất, vừa tạo điều kiện để cộng đồng bảo tồn và phát huy di sản. Quan trọng hơn, người dân phải thực sự được tham gia, hưởng lợi và chủ động quyết định cách thức gìn giữ bản sắc của mình.

Từ những câu hát Then, tiếng khèn Mông đến sắc đỏ trang phục Pà Thẻn và Sình ca Cao Lan, kho tàng văn hóa đa dạng của Tuyên Quang đang cho thấy giá trị vượt ra ngoài phạm vi di sản. Khi được trao truyền qua các thế hệ và gắn kết hài hòa với sinh kế, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nền tảng cho phát triển bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi./.