Vùng dân tộc thiểu số và miền núi là nguồn cảm hứng bất tận cho giới văn nghệ sỹỞ vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên hay Tây Nam Bộ, tiếng mẹ đẻ không đơn thuần là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ lịch sử, tri thức dân gian, phong tục tập quán và thế giới quan của từng tộc người. Mất đi tiếng mẹ đẻ đồng nghĩa với nguy cơ đứt gãy những giá trị văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Việt Nam hiện có 54 dân tộc anh em, trong đó có 53 dân tộc thiểu số (chiếm khoảng hơn 14,3% dân số của cả nước), với hàng chục ngôn ngữ và hệ chữ viết khác nhau. Nhiều ngôn ngữ dân tộc thiểu số đang đối mặt với thách thức lớn khi số lượng người sử dụng ngày càng giảm, đặc biệt trong giới trẻ. Chính vì vậy, việc bảo tồn ngôn ngữ dân tộc đã trở thành một nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa quốc gia.
Trong hành trình ấy, văn học đóng vai trò như một “kho lưu trữ sống” của ngôn ngữ dân tộc. Những bài thơ, truyện ngắn, trường ca hay tác phẩm nghiên cứu văn hóa được sáng tác bằng tiếng dân tộc không chỉ giúp bảo tồn từ vựng, ngữ pháp mà còn duy trì lối tư duy và bản sắc riêng của từng cộng đồng.
Nhìn lại lịch sử văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam, nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ đã dành cả cuộc đời để gìn giữ tiếng mẹ đẻ thông qua sáng tác. Những tên tuổi nổi tiếng như Nông Quốc Chấn, Y Phương, Lò Ngân Sủn, Pờ Sảo Mìn, Dương Thuấn hay Inrasara,… đã để lại dấu ấn sâu sắc trong nền văn học dân tộc thiểu số đương đại. Các tác phẩm của họ không chỉ phản ánh đời sống đồng bào mà còn đưa tiếng nói của núi rừng, của bản làng đến với đông đảo bạn đọc cả nước.
Trao đổi với báo chí, ông Nông Quốc Bình, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam cho rằng: “Tiếng mẹ đẻ chính là linh hồn của mỗi dân tộc. Văn học dân tộc thiểu số không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn góp phần bảo tồn ngôn ngữ, gìn giữ những giá trị văn hóa cốt lõi. Nếu tiếng mẹ đẻ bị mai một thì bản sắc văn hóa dân tộc cũng sẽ bị ảnh hưởng rất lớn”.
Trong nhiều năm qua, Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam đã triển khai nhiều hoạt động nhằm khuyến khích sáng tác bằng tiếng dân tộc, tổ chức các trại sáng tác, hội thảo, tọa đàm và hỗ trợ xuất bản tác phẩm của các tác giả dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, một thực tế đáng suy nghĩ là không ít thanh thiếu niên dân tộc thiểu số hiện nay có thể giao tiếp thành thạo bằng tiếng phổ thông nhưng lại gặp khó khăn khi đọc, viết hoặc sử dụng tiếng mẹ đẻ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tăng cường giáo dục ngôn ngữ dân tộc trong nhà trường và cộng đồng.
Trong thời đại số, cơ hội cũng đang mở ra cho công cuộc bảo tồn ngôn ngữ dân tộc. Các nền tảng trực tuyến, sách điện tử, thư viện số và mạng xã hội có thể trở thành công cụ hữu hiệu giúp lan tỏa văn học dân tộc thiểu số đến với đông đảo công chúng. Nhiều tác giả trẻ đã bắt đầu sử dụng nền tảng số để giới thiệu thơ, truyện, dân ca và các giá trị văn hóa truyền thống bằng tiếng dân tộc của mình.
Một góc Sa Pa (tỉnh Lào Cai) Ông Nông Quốc Bình nhấn mạnh: “Muốn giữ được tiếng mẹ đẻ thì trước hết phải tạo được môi trường để tiếng mẹ đẻ được sử dụng thường xuyên. Văn học chính là cây cầu quan trọng kết nối các thế hệ, giúp người trẻ hiểu hơn về cội nguồn và tự hào về bản sắc dân tộc mình”.
Có thể nói, mỗi tác phẩm văn học dân tộc thiểu số hôm nay không chỉ là sản phẩm sáng tạo nghệ thuật mà còn là một hành động gìn giữ văn hóa. Đó là hành trình âm thầm nhưng bền chặt của những người cầm bút đang nỗ lực lưu giữ tiếng nói của cha ông giữa dòng chảy hiện đại hóa.
Khi một bài thơ được viết bằng tiếng Tày, một truyện ngắn được kể bằng tiếng Mông hay một trường ca được sáng tác bằng tiếng Ê-đê, đó không chỉ là sự tiếp nối của văn học mà còn là sự tiếp nối của ký ức dân tộc. Và chính từ những câu chữ ấy, tiếng mẹ đẻ vẫn tiếp tục ngân vang, trở thành sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần làm giàu thêm bức tranh đa sắc của nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển./.
