Tết Đoan Ngọ trong đời sống tinh thần của người Việt

Để hiểu được cái hồn của Tết Đoan Ngọ trong đời sống người Việt, phải ngược dòng thời gian về với tư duy nông nghiệp lúa nước thuở sơ khai. Đoan nghĩa là mở đầu; Ngọ là khoảng thời gian từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều, thời điểm mặt trời lên cao nhất, mang năng lượng dương cực hạn. Trong tâm thức dân gian, đây là lúc đất trời giao hòa ở mức độ gắt gao nhất, vạn vật bừng sức sống nhưng cũng là lúc dịch bệnh, sâu bọ dễ phát tán.

Người Việt gọi ngày này bằng cái tên vô cùng thuần phác là Tết giết sâu bọ. Sự chuyển hóa từ một tiết khí mang tính thiên văn sang một ngày lễ trừ tà, diệt dịch bệnh là một sáng tạo độc đáo của cha ông. Đi dọc các làng quê Bắc Bộ hay vào tận những miệt vườn Nam Bộ vào ngày này, mới thấy hết cái không khí hân hoan, vội vã. Ngay từ sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá, mọi người đã nhắc nhau thức dậy để giết sâu bọ. Sâu bọ ở đây không chỉ là loài ký sinh gây hại cho mùa màng, mà theo quan niệm tâm linh, đó còn là những ký sinh trùng trong chính cơ thể con người. Sự kết hợp giữa thế giới tự nhiên bên ngoài và sinh thể bên trong phản ánh tư duy thiên nhân hợp nhất sâu sắc. Người Việt xưa tin rằng, bằng cách ăn những thức ăn có vị chua, chát, nồng vào lúc sáng sớm, khi bụng còn đói, có thể tiêu diệt mầm bệnh, thanh lọc cơ thể để đón nhận nguồn năng lượng mới thanh sạch hơn.

Nói đến Đoan Ngọ là nói đến một bữa tiệc của vị giác và thị giác, nơi mà mỗi món ăn đều mang tư cách của một lễ vật linh thiêng dâng lên Tổ tiên.

Đầu tiên phải kể đến rượu nếp (cơm rượu). Dù là nếp cẩm thẫm màu của miền Bắc, nếp viên tròn trịa của miền Trung hay những khối cơm rượu vuông vức ngập trong nước đường của miền Nam, tất cả đều chung một vị cay nồng, ngọt hậu. Vị men ấy được tin là thứ vũ khí tối thượng để làm say và tiêu diệt các loài sâu bọ khu trú trong cơ thể.

Bên cạnh đó, bánh tro (bánh gio) - một đỉnh cao của kỹ nghệ ẩm thực dân gian - chính là đại diện tiêu biểu cho triết lý ngũ hành. Chiếc bánh được làm từ gạo nếp ngâm trong nước tro của các loại cây cỏ mộc mạc, gói trong lá chít, luộc chín rồi ăn kèm mật mía. Vị thanh mát, hanh nhẹ của tro hòa quyện với vị ngọt lịm của mật mía không chỉ là món ăn giải nhiệt hoàn hảo cho ngày hè oi bức, mà còn thể hiện sự tôn kính đối với cây cỏ, đất đai.

Ở mỗi vùng miền, mâm cúng Đoan Ngọ lại được biến tấu bám sát vào sản vật địa phương. Nếu miền Bắc không thể thiếu quả vải, quả mận đỏ rực như gom hết cái nắng tháng Năm, thì miền Trung lại tôn vinh thịt vịt mát lành, còn miền Nam lại rộn ràng với chè trôi nước và bánh ú lá tre. Sự đa dạng này chính là minh chứng cho tính dung hợp và thích ứng cao của văn hóa Việt.

Một điểm đặc sắc, mang đậm màu sắc tâm linh y học trong ngày Tết Đoan Ngọ chính là tục hái lá thuốc vào giờ Ngọ. Theo quan niệm dân gian truyền lại qua bao thế hệ, đúng 12 giờ trưa ngày mùng 5 tháng Năm, ánh mặt trời tỏa năng lượng mạnh nhất, khiến cho dược tính của các loài cây cỏ đạt đến độ chín muồi và tinh túy nhất. Vào giờ này, các bà, các mẹ lại rủ nhau ra vườn, lên đồi hái các loại lá như ngải cứu, đinh lăng, lá vối, bồ công anh, kinh giới... Những nắm lá mang đậm hương đồng gió nội ấy được phơi khô, tích trữ trong nhà để dùng làm trà uống hằng ngày hoặc làm thuốc chữa các bệnh cảm mạo thông thường.

Nhìn dưới góc độ văn hóa, nghi thức này không thuần túy là việc tích trữ dược liệu mà là một hành động tri ân của con người đối với thiên nhiên. Người Việt nương tựa vào tự nhiên, tìm kiếm sự chữa lành từ chính những nhành cây, ngọn cỏ quanh nhà. Tiết Đoan Ngọ vì thế như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về lối sống xanh, thuận tự nhiên mà thế hệ đi trước đã đúc kết từ ngàn đời.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, khi những đô thị hiện đại mọc lên thay thế cho những lũy tre làng, Tết Đoan Ngọ vẫn có một chỗ đứng trang trọng và bất biến trong đời sống tinh thần của người Việt. Giữa nhịp sống ngày nay, có thể bớt đi tục khảo cây, bớt đi việc nhuộm móng tay móng chân bằng lá móng, nhưng tục thắp hương bái vọng Tổ tiên và bữa cơm sum họp gia đình vào Tết Đoan Ngọ thì vẫn bền bỉ đi qua muôn triệu mùa sau.