Tục khảo cây giờ Ngọ ngày 5 tháng 5 Âm lịch

Với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, các loại cây trái, rau cỏ quanh nhà có vị trí rất quan trọng trong đời sống. Đến thời điểm hiện tại, hầu như đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không sử dụng các biện pháp kích thích công nghiệp sinh học hiện đại, mà vẫn trồng cấy và thu hoạch mùa màng thuận theo tự nhiên. Vì vậy, những tập tục, kinh nghiệm dân gian trong trồng cấy vẫn được lưu truyền và thực hiện. 

Không phải ngẫu nhiên có tục khảo cây. Trên kinh nghiệm sản xuất, trồng cấy, người làm nông hiểu rõ đặc tính của từng loại cây. Một số loại cây cần có sự tác động vào thân, vỏ để mang lại năng suất hơn, ví dụ như kinh nghiệm “mít động cành, chanh động rễ”. Việc dùng dao hoặc vật dụng sắc để khía nhẹ vào vỏ cây là một kỹ thuật nông nghiệp nhằm kích thích cây tập trung dinh dưỡng nuôi cành và phân hóa mầm, từ đó cho ra nhiều hoa quả hơn trong mùa tiếp theo.

Ngày mùng 5/5 Âm lịch là thời điểm nửa cầu Bắc của trái đất ngả hoàn toàn về phía mặt trời. Ở nước ta, vào chính Ngọ ngày 5/5 Âm lịch, góc chiếu của ánh sáng mặt trời là lớn nhất. Đây cũng là ngày thời gian ban ngày dài nhất và ban đêm ngắn nhất trong năm. Theo quan niệm của ông cha ta, ngày 5/5 Âm lịch là thời điểm "cực dương" của tự nhiên. Người dân tin rằng đây là thời điểm linh thiêng nhất để đánh thức sinh khí của vạn vật.

Vào ngày này, đồng bào vùng cao thường chuẩn bị một số lễ vật dâng cúng ở ban thờ Tổ tiên, Thổ công, Thổ địa và thần linh. Đồng bào Tày, Nùng, Dao... sẽ làm bánh tro (bánh gio) và ủ rượu nếp (nếp cẩm hoặc nếp cái) để dâng cúng. Ngoài ra, một số loại hoa quả trong vườn nhà sẽ được hái vào sắp lên mâm lễ cúng.

Thông thường, người khảo cây là chủ nhà (người lớn trong nhà), và người “nhập vai” trả lời thay cho cây là những đứa trẻ. Trường hợp trong nhà không có con trẻ thì hai người lớn sẽ sắm vai người khảo và người trả lời. Người lớn trong nhà hiểu rõ nhất điều gia đình mong muốn nên việc đặt câu hỏi sẽ trúng đích hơn, những đứa trẻ thân hình nhẹ nhàng dễ dàng leo cây mà không làm gẫy cành. Đồng thời, sự vô tư, hồn nhiên của con trẻ sẽ mang lại câu trả lời hài hước, dí dỏm mà vẫn đúng như ý gia chủ.

Đúng giờ Ngọ ngày 5/5 Âm lịch, người lớn trong nhà sẽ dắt theo con trẻ và mang theo vài món bánh trái ra vườn khảo cây. Gia chủ chọn một cây năm vừa qua có ít hoa trái nhất, treo bánh lên cành và cho con trẻ trèo lên cây rồi bắt đầu dùng dao hoặc gậy gõ, băm nhẹ vào phần vỏ cây (gần với gốc cây). Vừa gõ hoặc băm vào thân cây, người lớn vừa tra khảo. Cuộc tra khảo khá thú vị với một số câu hỏi như: Mít kia, vì sao năm ngoái ra ít trái?Năm nay có ra sai quả không? Ra bao nhiêu quả? Quả có ngon không? Nếu không sai quả thì sẽ làm sao?...

Đứa trẻ nghe xong câu hỏi sẽ vừa cười giòn tan vừa trả lời lý do vì sao năm ngoái ít hoa trái. Rồi hứa hẹn năm nay sẽ ra sai quả, ra hàng trăm quả, hàng nghìn quả; cam kết với chủ nhà quả rất ngọt, múi chi chít; nếu không có quả sẽ bị chặt cây...

Trong quá trình khảo cây, người khảo còn “hăm dọa” cây bằng cách chặt bớt cành dăm, tỉa bớt cành vượt ngọn để “cây sợ” mà ra nhiều quả. Thực chất, đây là kỹ thuật tỉa cành để giúp cây phân bố nhánh, phân bổ dinh dưỡng nuôi cành và quả hợp lý hơn.

Sau cuộc tra khảo, người khảo chuyển sang giọng điệu nhẹ nhàng, mời cây ăn bánh và căn dặn cây mùa sau “nhớ” ra nhiều quả ngon, ngọt.

Mỗi cuộc khảo cây khiến cả nhà cười nghiêng ngả với màn đối đáp giữa người khảo và người trả lời. Điều đặc biệt là, sau cuộc khảo cây, vào năm đó trở đi cây ra trái sai hơn hẳn. Sự trùng hợp kỳ diệu giữa kinh nghiệm dân gian và khoa học nông nghiệp đã khiến tục lệ này truyền tục qua nhiều thế hệ, trở thành “mẹo” làm vườn quen thuộc của đồng bào.

Tục “khảo cây”, “răn đe”, “đánh thức cây”, “mời cây ăn Tết”... thể hiện sự phong phú trong tâm hồn người dân. Theo quan niệm của đồng bào, cây cối có linh hồn và có linh khí. Bởi vậy, “đối thoại” với cây bằng cách đánh thức sinh khí, điều chỉnh hướng truyền dinh dưỡng của cây thể hiện triết lý sống hài hòa, thuận tự nhiên của đồng bào ta với thiên nhiên.

Ngoài tục khảo cây, vào ngày này, đồng bào còn thực hiện một số thao tác như cạo nhẹ vỏ một số loại cây, hoặc bôi vôi gốc cây nhằm loại bỏ và ngăn chặn sâu bệnh. Vì thế, ngày mùng 5/5 Âm lịch có tên là ngày tết Đoan Ngọ, hoặc ngày Tết diệt sâu bọ.

Ngày nay, khoa học nông nghiệp phát triển, con người đưa ra nhiều biện pháp giúp cây cối tươi tốt, kháng sâu bệnh và sai quả. Tuy nhiên, ở nhiều vùng nông thôn và đặc biệt ở các địa phương dân tộc thiểu số và miền núi, những kinh nghiệm và tục lệ dân gian như tục “khảo cây” vẫn được đồng bào thực hiện.

Tục khảo cây trở thành ký ức tuổi thơ đẹp của nhiều người con vùng cao, từ đó nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên, trân trọng từng nhành cây xung quanh mình. Khảo cây không chỉ là nét văn hóa dân gian độc đáo, mà còn là kinh nghiệm trồng cấy thuận tự nhiên, phù hợp với mục tiêu giữ gìn, bảo vệ nền nông nghiệp xanh bền vững của con người.