Chùa Trăm Gian, phường Chương Mỹ, Hà NộiHuyền tích lịch sử và tín ngưỡng "Tiền Phật, hậu Thánh"
Theo sử sách và tư liệu văn bia còn lưu giữ, chùa Trăm Gian được khởi dựng vào năm Trịnh Phù thứ 10 (năm 1185), dưới triều Vua Lý Cao Tông. Trải qua hơn 8 thế kỷ với nhiều đợt trùng tu, tôn tạo, ngôi chùa vẫn giữ được vẻ bề thế và không gian u tịch vốn có. Ngoài tên chữ Quảng Nghiêm tự, người dân địa phương vẫn quen gọi bằng những cái tên mộc mạc như chùa Sở, chùa Núi hay chùa Tiên Lữ.
Điểm đặc sắc trong đời sống tâm linh tại đây là lối thờ tự "Tiền Phật, hậu Thánh". Bên cạnh hệ thống tượng Phật phong phú, chùa còn thờ Đức Thánh Bối (tên tục là Nguyễn Bình An, đạo hiệu Đức Minh Chân Nhân) tại cung thánh bên trái của thượng điện. Tương truyền, ngài là người gốc làng Bối Khê (Thanh Oai, Hà Nội) sang đây tu luyện và đắc đạo, nổi tiếng với nhiều phép lạ cứu nhân độ thế. Điển tích kể lại rằng vào ngày Rằm tháng Chạp năm ngài 95 tuổi, Đức Thánh Bối vào khám ngồi nhập tịch. Đến mùng 4 Tết, khi các đệ tử mở cửa khám, một mùi hương thơm ngát tỏa ra khắp vùng. Nhớ ơn công đức của ngài, Nhân dân đã xây tháp lưu giữ kim thân và tôn kính thờ phụng.
Hằng năm, từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng, hội chùa Trăm Gian lại được long trọng tổ chức để tưởng nhớ Đức Thánh Bối. Ngày hội diễn ra vô cùng linh đình với các nghi thức tế lễ, rước kiệu thánh, thi cỗ chay và trình rối cạn. Đặc biệt, mối tình thâm giao giữa hai vùng đất được thể hiện qua việc đón tiếp đoàn khách từ quê hương Bối Khê của Đức Thánh Bối sang dự lễ. Các bậc bô lão đi trong đoàn được trân trọng gọi là các cụ "Sãi quan anh", được dân làng Tiên Lữ sửa soạn mâm cỗ vuông hai tầng thịnh soạn để tiếp đón. Dưới góc nhìn nghiên cứu, lễ hội chùa Trăm Gian không chỉ bó hẹp trong không gian tôn giáo mà thực chất là một hội vùng, hội làng đặc trưng mang tính gắn kết cộng đồng sâu sắc.
Tháp chuông chùa Trăm GianKiến trúc "Nhất biến tam, tam biến cửu"
Chùa Trăm Gian sở hữu một quy mô hoành tráng, hài hòa tuyệt đối với cảnh quan thiên nhiên. Theo lời kể của các vị bô lão, núi Sở nơi chùa tọa lạc vốn là núi Mã (hình con ngựa), xung quanh có núi So (hình con hổ) cùng các gò đồi mang thế đất của con Mộc, con Hỏa, con Long... tạo nên thế phong thủy hùng vĩ, tụ phúc cho cả vùng đất.
Bước chân qua cổng Tam quan được xây theo lối hai trụ lớn nối liền tường bao mang dáng dấp cổng đình, đền truyền thống, du khách sẽ bước vào một sân gạch rộng. Từ đây, một con đường uốn khúc chữ “chi” dưới rặng thông cổ thụ trăm tuổi mát rượi dẫn lối đưa người hành hương lên đỉnh đồi. Cuối đường, rẽ phải là nhà bia, rẽ trái là gác chuông - một trong những gác chuông cổ và đẹp nhất còn sót lại trên đất Hà Nội ngày nay, được xây dựng từ năm 1693.
Gác chuông chùa Trăm Gian là một kiệt tác nghệ thuật kiến trúc gỗ lim, dựng trên mặt bằng hình vuông với kết cấu 2 tầng 8 mái, các góc đao uốn cong vút lên trời xanh như một đóa sen thanh khiết. Hệ thống chịu lực dựa trên 16 cột gỗ nhưng tập trung sức nặng vào 4 cột cái, vận dụng khéo léo lối kiến trúc “nhất biến tam, tam biến cửu”. Tại đây còn lưu giữ quả chuông đồng cổ cao 1,1m đúc năm Cảnh Thịnh thứ 2 (1794), trên thân chuông khắc bài minh do quan đại thần ba triều đại Phạm Huy Ích ngợi ca cảnh sắc nơi đây. Phía dưới tam quan, nhìn ra hồ sen hình bán nguyệt tụ thủy dưới chân núi là nhà Giá ngự - nơi đặt kiệu thánh và là sân khấu của các trò múa rối nước độc đáo trong ngày hội.
Khu trung tâm Tam bảo của chùa được bố trí theo một tổng thể khép kín chặt chẽ. Tòa tiền đường (7 gian), thiêu hương và thượng điện (3 gian) kết hợp với nhau tạo thành chữ “Công”. Hai dãy hành lang dài hai bên ăn thông với tiền đường và hậu đường (9 gian) bao bọc xung quanh tạo thành chữ “Quốc”. Khoảng sân sau thượng điện có một phương đình treo khánh tựa như một nốt son điểm xuyết, tạo nên sự cân đối, hài hòa cho toàn bộ công trình.
Kho tàng cổ vật và nghệ thuật điêu khắc độc nhất vô nhị
Không chỉ uy nghi về kiến trúc, chùa Trăm Gian còn là nơi lưu giữ một kho tàng di vật, cổ vật quý hiếm. Ngay tại lan can thành bậc lối lên Tam bảo, đôi rồng đá từ thời Trần được chạm khắc vô cùng tinh xảo. Toàn bộ khuôn viên chùa hiện đang bảo tồn 153 pho tượng, phần lớn làm bằng gỗ và một số ít bằng đất nung. Trong đó, có những pho tượng đạt đến độ hoàn mỹ về mỹ thuật cổ như tượng Tuyết Sơn, tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.
Tại trung tâm thượng điện, một bệ thờ bằng đất nung đỏ hình khối chữ nhật mang phong cách nghệ thuật đặc trưng đặt đài sen phía trên. Xung quanh bệ thờ được trang trí dày đặc các đồ án hoa lá, muông thú, đặc biệt là hình tượng chim thần Kim Sí Điểu ở bốn góc. Đặt trên bệ đá là hệ thống tượng Tam thế Phật uy nghiêm. Đáng chú ý, hệ thống phù điêu La Hán và Thập điện tại đây được các nhà nghiên cứu đánh giá là sự phối hợp đỉnh cao giữa phù điêu nghệ thuật và tượng tròn - mỹ thuật độc đáo và hiếm thấy ở các trung tâm Phật giáo khác.
Trong không gian linh thiêng ấy, chùa còn dành một vị trí trang trọng để thờ pho tượng Đô đốc Đặng Tiến Đông - một dũng tướng xuất sắc thời Tây Sơn, người đã có công lao to lớn trong chiến thắng rực rỡ đánh tan 29 vạn quân Thanh, giải phóng kinh thành Thăng Long vào mùa xuân Kỷ Dậu (1789). Để tri ân công đức của ông, năm 1927, con cháu dòng họ Đặng cùng nhân dân đã dựng "Đặng tướng công bi" tại chùa để lưu danh thiên cổ.
Tượng Đô đốc Đặng Tiến Đông - dũng tướng xuất sắc thời Tây SơnTrải qua bao thăng trầm lịch sử và những tác động của thời gian, chùa Trăm Gian dù đã qua nhiều lần tu bổ nhưng về cơ bản vẫn gìn giữ được vẹn nguyên cái hồn cốt, lối kiến trúc cổ của tiền nhân. Với những giá trị đặc biệt kiệt xuất về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, năm 1962, chùa Trăm Gian đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Ngôi chùa mãi là niềm tự hào, là khoảng không gian di sản tâm linh thuần khiết của vùng đất xứ Đoài thơ mộng.
