Theo khám phá Huế, tương truyền, năm 1306, khi Công chúa Huyền Trân được gả cho Vua Chế Mân của nước Chiêm Thành, Vua dâng sính lễ với Đại Việt ta là vùng đất 2 châu là Châu Ô, Châu Lý (Châu Rí). Tính theo ngày nay là vùng đất phía Nam tỉnh Quảng Bình (cũ) đến phía Bắc tỉnh Quảng Ngãi. Với người Đại Việt lúc bấy giờ, vùng đất này rất xa lạ. Do chưa quen thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình nên khi vào đây lập nghiệp, họ mang theo sự tôn kính đối với người dân địa phương và các vị thần linh ở đây. Từ đó, họ có lệ cúng đất để cầu mong các vị thần khác và các vị thần phù hộ độ trì, chấp thuận cho sự có mặt làm ăn, sinh sống của cư dân Đại Việt.
Kinh thành HuếNhư vậy, lễ cúng đất không chỉ có ở Huế mà cả ở vùng từ Quảng Bình (cũ) đến Quảng Ngãi. Ngày nay, vì nhiều lý do, người dân ở các vùng đó không còn duy trì đều tục lệ cúng nữa. Nhưng ở nơi cố đô, người dân Huế vẫn giữ tục cúng đất truyền thống với tất cả sự thành kính.
Với người Huế, lễ cúng đất diễn ra hai lần một năm, thường chọn ngày tốt trong tháng 2 và tháng 8 Âm lịch. Gia chủ chuẩn bị mâm lễ chia làm 3 bậc thượng, trung, hạ, trên đó bày xôi, chè, gà, thịt luộc, gạo, muối, các vật phẩm tượng trưng, như: áo mũ, đồ mã cho “thổ thần”, những lễ vật dân dã như xâu tôm, cá khô hay rau luộc. Nghi lễ thực hành gồm: khấn, thắp hương, vái và có tục “xem giò”, tức là quan sát cặp chân gà sau lễ để suy đoán điềm lành, điềm xấu. Họ quan niệm mọi điều tốt, xấu, lành, dữ của gia chủ sẽ được thần đất báo ứng. Khi lễ cúng gần xong, gia chủ bỏ một ít thức ăn đủ loại vào bẹ chuối rồi mang ra treo trên gốc cây ở góc vườn để dành cho những linh hồn qua đường. Phẩm vật sau cúng đất được mời bà con hàng xóm cùng chung hưởng, bởi họ quan niệm “bán anh em xa mua láng giềng gần”, đây cũng là dịp liên hoan giao lưu để thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
Mâm lễ vật cúng đất ở HuếTuy là một cổ tục nhưng ý nghĩa của cúng đất đã vượt xa nghi thức bề ngoài. Trước hết, bằng hành động cùng làm lễ, cư dân củng cố quan hệ xã hội, xác lập trách nhiệm với nhau và thống nhất các chuẩn mực sống. Ở mức độ sâu hơn, đó là hành vi đạo đức, thể hiện lòng biết ơn với trời đất, thánh thần, Tổ tiên, vong linh của những người ngày xưa từng cư ngụ trên mảnh đất hiện tại họ đang sinh sống; là sự thừa nhận vùng đất có lịch sử, có chủ thể vô hình cần được tôn trọng. Trong xã hội nông nghiệp, khi sinh kế gắn bó trực tiếp với đất đai, lễ cúng đất còn là biện pháp chuyển hóa rủi ro thành nghi thức cộng đồng, từ đó giảm xung đột nội bộ.
Hiện nay, xã hội đang chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất nông nghiệp sang dịch vụ, công nghiệp nhưng ít nhất vẫn có 3 lý do để nghi lễ này đang còn quan trọng với người dân Huế. Một là, Huế là thành phố di sản nên tục lệ cúng đất khiến đời sống tín ngưỡng không bị phai nhòa bởi quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu lao động. Hai là, thực hành nghi lễ chính là cách người Huế chuyển giao tri thức giữa các thế hệ, nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ba là, thông qua nghi lễ nhắc nhở mỗi người tự điều chỉnh quan hệ với môi trường, có trách nhiệm hơn với tài nguyên đất, nước. Đó là những thông điệp, những việc làm rất cần thiết và phù hợp với tư duy phát triển bền vững hiện nay .
