Với người Dao đỏ, ruộng bậc thang không chỉ là nơi sản xuất

Phường Sa Pa là khu vực tiêu biểu, nơi văn hóa người Dao đỏ được bảo tồn rõ nét thông qua đời sống sinh hoạt, nghi lễ truyền thống và các hoạt động du lịch cộng đồng. Cộng đồng người Dao đỏ tại Sa Pa thường sinh sống ở những khu vực có địa hình bằng phẳng tương đối, nằm dọc các dòng suối hoặc trong thung lũng, với thế đất quen thuộc “lưng tựa núi, mặt hướng thung lũng”. Cách lựa chọn không gian cư trú này vừa thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, vừa phù hợp với đời sống tâm linh gắn bó chặt chẽ với núi rừng. 

Những thửa ruộng bậc thang của người Dao đỏ không chỉ là thành quả của quá trình chinh phục núi rừng mà còn là không gian văn hóa gắn kết mật thiết giữa con người với thiên nhiên và thế giới tâm linh. Với người Dao đỏ, mỗi mùa vụ không đơn thuần là một chu kỳ sản xuất mà còn là hành trình tâm linh, được mở đầu, đồng hành và khép lại bằng các nghi lễ nông nghiệp. Chính hệ thống nghi lễ ấy đã tạo nên mạch nối thiêng liêng giữa con người, ruộng đất, tổ tiên và thần linh.

Mở đầu vụ mùa là lễ cúng ruộng, được tổ chức hằng năm vào ngày 14/6 âm lịch. Lễ vật được dâng tại đầu bờ ruộng cùng lời khấn cầu thần nông, thần lúa phù hộ cho lúa xanh tốt, bông dài, hạt chắc, xua đuổi sâu bệnh và chim thú phá hoại. Sau nghi lễ, gia chủ gieo quẻ âm dương để xin ý thần linh trước khi bước vào giai đoạn chăm sóc lúa. Với người Dao đỏ, đây không chỉ là nghi thức cầu mùa mà còn là lời cam kết gìn giữ và trân trọng những gì thiên nhiên ban tặng.

Khi lúa bắt đầu kết hạt, người Dao đỏ lại tổ chức lễ cơm mới để tạ ơn Tổ tiên và thần linh sau một mùa lao động. Những bông lúa đầu tiên được nâng niu mang về nấu cơm dâng cúng, như lời tri ân đối với đất trời đã nuôi dưỡng mùa vàng. Ngay cả những điều kiêng kỵ trong bữa cơm mới cũng gửi gắm ước vọng về vụ mùa bội thu, ruộng đồng ít cỏ dại, không gặp thiên tai, mất mùa. Từ hạt lúa đến mâm cơm dâng cúng đều trở thành biểu tượng của sự gắn kết giữa con người với cội nguồn và thiên nhiên.

Bao trùm lên toàn bộ hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp ấy là lễ Cầu mùa, nghi lễ cộng đồng quan trọng của người Dao đỏ, thường được tổ chức vào đầu năm và dịp rằm tháng bảy âm lịch. Đây là dịp cả bản cùng dâng lễ vật, cùng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình yên ấm, bản làng bình an. Sau phần lễ trang nghiêm là các hoạt động múa hát, trò chơi dân gian, tạo nên không gian sinh hoạt cộng đồng đậm đà bản sắc. Lễ Cầu mùa vì thế không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là sợi dây gắn kết các thành viên trong cộng đồng, bồi đắp tinh thần đoàn kết và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống.

Ngày nay, ruộng bậc thang Sa Pa đã trở thành một di sản cảnh quan nổi tiếng, nhưng giá trị của những thửa ruộng ấy không chỉ nằm ở vẻ đẹp của địa hình hay kỹ thuật canh tác. Điều làm nên chiều sâu văn hóa chính là hệ thống nghi lễ cầu mùa được người Dao đỏ gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những nghi lễ ấy đã biến ruộng bậc thang từ không gian sản xuất thành không gian thiêng, nơi con người gửi gắm niềm tin, lòng biết ơn và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Vì vậy, bảo tồn ruộng bậc thang cũng đồng nghĩa với việc gìn giữ những giá trị văn hóa phi vật thể đã làm nên linh hồn của vùng cao Sa Pa.