Yên Tử - Nơi hội tụ không gian di sản sống

Bước ngoặt lớn của Yên Tử (tỉnh Quảng Ninh) đến vào ngày 12/7/2025, khi tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO tổ chức tại Paris (Pháp), Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Đây không chỉ là niềm tự hào của Quảng Ninh mà còn là dấu mốc quan trọng của Việt Nam, khi di sản này trở thành di sản thế giới thứ 9 và là di sản liên tỉnh đầu tiên theo mô hình chuỗi, kết nối Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng.

Việc được UNESCO ghi danh theo hai tiêu chí (iii) và (vi) đã khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di sản. Trong cấu trúc đó, Yên Tử giữ vai trò trung tâm tinh thần, nơi hội tụ của thiên nhiên thiêng, lịch sử triều Trần và tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm. Đây chính là điểm giao thoa hiếm có giữa thiên nhiên, văn hóa và triết học.

Không giống với nhiều di sản khác chỉ tồn tại như “ký ức quá khứ”, Yên Tử là một di sản sống. Mỗi năm, hàng triệu lượt du khách, Phật tử hành hương về đây, không chỉ để tham quan, chiêm bái mà còn để tìm kiếm sự an yên, giác ngộ. Những con đường hành hương, những ngôi chùa cổ kính, tiếng chuông ngân vang giữa núi rừng… tất cả tạo nên một không gian văn hóa vừa linh thiêng vừa gần gũi.

Giá trị cốt lõi của Yên Tử không chỉ nằm ở cảnh quan hay kiến trúc, mà còn ở hệ tư tưởng. Thiền phái Trúc Lâm đề cao trí tuệ nội tâm, sự tự giác, đạo đức cá nhân và trách nhiệm xã hội. Đây là một hệ giá trị mang tính khai sáng, vượt ra khỏi phạm vi tôn giáo để trở thành nền tảng triết học và văn minh của Đại Việt.

Chính vì vậy, Yên Tử có thể được nhìn nhận như “Thung lũng khai sáng” của văn minh Việt Nam, tương tự vai trò của Athens trong triết học Hy Lạp hay Nalanda trong triết học Phật giáo Ấn Độ. Tại đây, từ một phúc địa thiên nhiên đã hình thành một truyền thống trí tuệ lâu dài, lan tỏa đến nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh hiện nay, khi di sản không chỉ được bảo tồn mà còn cần được “kích hoạt” như một nguồn lực phát triển, tỉnh Quảng Ninh đang từng bước định vị lại thương hiệu Yên Tử. Không chỉ là điểm đến tâm linh, Yên Tử được định hướng trở thành trung tâm Thiền và khai sáng của văn minh Đại Việt, một không gian hội tụ tri thức, sáng tạo và đổi mới.

Hệ giá trị của Yên Tử được hình thành từ nhiều tầng giá trị liên kết, trong đó đỉnh cao là giá trị khai sáng, di sản trí tuệ. Đây chính là yếu tố làm nên sự khác biệt của Yên Tử so với các điểm đến khác. Không chỉ là nơi để “đi”, Yên Tử là nơi để “ngộ”, nơi con người tìm thấy chính mình.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, tỉnh Quảng Ninh đang xây dựng mô hình phát triển mới, trong đó Yên Tử là trung tâm của một hành lang di sản rộng lớn, kết nối với Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long, Vân Đồn, Bạch Đằng… Hành lang này không chỉ là không gian địa lý mà còn là không gian lịch sử, văn hóa và văn minh.

Trong cấu trúc đó, Hạ Long - Cát Bà đại diện cho kỳ quan thiên nhiên; Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là trung tâm tinh thần và trí tuệ; còn Bái Tử Long - Vân Đồn là không gian giao thương và văn minh biển. Sự kết hợp này tạo nên một hệ sinh thái di sản tổng hợp hiếm có, nơi thiên nhiên, tâm linh và kinh tế cùng phát triển.

Đặc biệt, trong thế kỷ XXI, thời đại của kinh tế tri thức, Yên Tử có tiềm năng trở thành “Thung lũng khai sáng” mới, thu hút cộng đồng tinh hoa đa ngành: học giả, nghệ sĩ, doanh nhân, nhà khoa học… Sự hội tụ này sẽ tạo ra môi trường giao thoa tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo dựa trên nền tảng di sản.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức không nhỏ. Việc bảo tồn di sản trong bối cảnh phát triển du lịch đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa khai thác và gìn giữ. Nếu không có chiến lược đúng đắn, di sản có thể bị thương mại hóa, làm mất đi giá trị cốt lõi.

Chính vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Yên Tử cần được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, trong đó con người, văn hóa và thiên nhiên phải được đặt ở vị trí trung tâm. Không chỉ bảo tồn các công trình kiến trúc, mà còn phải bảo tồn tinh thần Trúc Lâm, giá trị cốt lõi làm nên Yên Tử (tỉnh Quảng Ninh).

Đồng thời, cần đẩy mạnh giáo dục, truyền thông để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản. Khi mỗi người dân đều hiểu và tự hào về Yên Tử, di sản sẽ được bảo vệ một cách bền vững từ chính cộng đồng.

Có thể nói, Yên Tử hôm nay đang đứng trước một cơ hội lịch sử để tái định vị mình trên bản đồ thế giới. Từ một trung tâm hành hương, Yên Tử có thể trở thành một đô thị di sản độc bản, nơi hội tụ, lan tỏa và chuyển hóa các giá trị văn hóa thành động lực phát triển.

Và khi đó, Yên Tử (tỉnh Quảng Ninh) sẽ không chỉ là nơi để chiêm bái hay du lịch, mà còn là nơi hội tụ của tri thức, sáng tạo và tinh thần khai sáng, một biểu tượng của Việt Nam trong thời đại mới…/.