Trang phục truyền thống của người Mông Hoa được làm từ vải lanh nhuộm chàm, hoàn toàn thủ công, trải qua chuỗi công đoạn dài và công phu: Trồng lanh, tước sợi, se sợi, dệt vải, nhuộm chàm, vẽ sáp ong, thêu, chắp ghép, can vải rồi mới may thành sản phẩm hoàn chỉnh. Mỗi bộ váy áo là kết quả của hàng tháng, thậm chí hàng năm lao động bền bỉ của người phụ nữ. Vì vậy, trang phục không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng ý nghĩa tinh thần, gắn liền với nhân sinh quan và vũ trụ quan của người Mông Hoa.
Ngay từ khi 9, 10 tuổi, các bé gái Mông Hoa đã được mẹ và bà dạy cầm kim thêu thùa. Nghề thêu, vẽ sáp ong và may váy áo được truyền từ đời này sang đời khác như một quy luật tự nhiên. Trước khi về nhà chồng, cô gái Mông Hoa phải tự tay may những bộ trang phục đẹp nhất để tặng mẹ đẻ và mẹ chồng. Khi làm mẹ, họ tiếp tục truyền dạy nghề cho con gái. Đến khi tuổi già, người phụ nữ lại chuẩn bị cho mình và chồng bộ quần áo để mặc lúc trở về với Tổ tiên. Bởi thế, nghệ thuật trang trí trên trang phục trở thành sợi dây bền chặt nối liền các thế hệ trong dòng chảy văn hóa người Mông Hoa.
Trang phục của phụ nữ Mông Hoa Bắc HàTrang phục truyền thống của phụ nữ Mông Hoa gồm: khăn đội đầu, áo xẻ ngực, váy xòe rộng, tấm che trước và sau váy, thắt lưng, xà cạp. Trong đó, váy là bộ phận thể hiện tập trung nhất nghệ thuật trang trí, được ví như “tấm toan” lớn để người phụ nữ thỏa sức sáng tạo hoa văn. Hoa văn trên trang phục người Mông Hoa chủ yếu là hoa văn hình học mang tính ước lệ, lấy cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống như: rau dớn, chân gà, khóa đuôi ngựa, hoa đào, hoa hướng dương… Các mô-típ được bố trí xen cài nhịp nhàng bằng hình tam giác, răng cưa, đường viền, tạo nên bố cục hài hòa nhưng rực rỡ.
Đặc biệt nổi bật trong hệ thống hoa văn là họa tiết xoắn ốc, thường xuất hiện thành cặp đôi hoặc cặp bốn trên cổ áo, tay áo, tạp dề và gấu váy. Theo truyền thuyết của người Mông Hoa, hình xoắn ốc tượng trưng cho sừng trâu, con vật linh thiêng dùng trong nghi lễ hiến tế người chết, mang ý nghĩa dẫn đường cho linh hồn về với Tổ tiên. Qua đó có thể thấy, mỗi hoa văn không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng chiều sâu tâm linh.
Một trong những kỹ thuật đặc sắc nhất của người Mông Hoa là vẽ hoa văn bằng sáp ong. Sáp ong được lấy từ tổ ong rừng, đun chảy rồi dùng các loại bút vẽ bằng đồng với hình dáng khác nhau để tạo họa tiết. Người phụ nữ vẽ hoa văn trực tiếp lên vải lanh đã dệt xong, hoàn toàn không có bản mẫu, mọi bố cục đều được “ghi nhớ trong đầu”. Sau khi vẽ xong, vải được đem nhuộm chàm nhiều lần. Khi nhúng vào nước sôi, lớp sáp tan ra, để lộ các hoa văn xanh lơ nổi bật trên nền chàm đen, tạo nên vẻ đẹp huyền bí, sâu lắng.
Bên cạnh đó là kỹ thuật thêu, chắp ghép và can vải vô cùng tinh xảo. Người Mông Hoa thêu ở mặt trái nhưng hoa văn lại nổi lên ở mặt phải, tạo cảm giác mềm mại, phóng khoáng. Các mảng màu đỏ, vàng, trắng, xanh lơ được phối hợp khéo léo trên nền chàm sẫm, vừa rực rỡ vừa hài hòa. Ngoài ra, kỹ thuật ghép hạt cườm, nhựa, bạc thường xuất hiện trên áo hội, mũ trẻ em và đồ dùng nghi lễ, mang ý nghĩa trừ tà, bảo vệ con người.
Không gian tồn tại trang phục Mông Hoa không chỉ bên bếp lửa trong gia đình, mà còn hiện diện sinh động tại chợ phiên Bắc Hà, trong lễ hội Gầu Tào đầu xuân, trong các nghi lễ gia đình và cộng đồng. Mỗi bộ trang phục trở thành “ngôn ngữ không lời”, kể câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng, môi trường sống và tâm hồn của người Mông Hoa.
Ngày nay, dù chịu nhiều tác động của đời sống hiện đại, nghệ thuật trang trí trên trang phục dân tộc Mông Hoa vẫn được cộng đồng gìn giữ và thực hành. Những hoa văn rực rỡ ấy không chỉ là dấu ấn thẩm mỹ độc đáo mà còn là chứng tích lịch sử, lưu giữ ký ức văn hóa, khẳng định bản sắc và sức sống bền bỉ của người Mông Hoa giữa đại ngàn Tây Bắc.
