Làn điệu Này Sli trên miền biên viễn

“Này Sli” không đơn thuần là hình thức hát giao duyên mà còn là phương tiện giao tiếp văn hóa, nơi người dân gửi gắm tâm tư, tình cảm, kinh nghiệm sống và cả những triết lý nhân sinh qua từng câu lượn. Những lời ca mộc mạc nhưng sâu lắng ấy đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào Nùng Là Hòi.

Theo các nghệ nhân dân gian, lượn “Này Sli” là hình thức lượn thơ và ứng tác, thường được thể hiện dưới dạng đối đáp nam nữ trong các dịp lễ hội, ngày chợ, đám cưới, mừng nhà mới hay chúc thọ. Cuộc hát thường bắt đầu khi một người cất tiếng lĩnh xướng với giọng vang, trong và giàu cảm xúc. Sau tiếng hát mở đầu, bên còn lại phải nhanh chóng đối đáp bằng những câu lượn phù hợp cả về nội dung lẫn giai điệu. Chính sự nhanh nhạy, khả năng ứng đối linh hoạt đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của “Này Sli”.

Không giống nhiều loại hình dân ca khác, “Này Sli” không sử dụng nhạc cụ đệm hay vũ đạo đi kèm. Toàn bộ sức hút của làn điệu nằm ở cách phối bè, hòa thanh giữa các giọng hát cao thấp cùng sự biểu đạt cảm xúc qua nét mặt, ánh mắt và những cử chỉ tự nhiên của người hát. Điều đó khiến mỗi canh lượn vừa gần gũi, mộc mạc, vừa có chiều sâu nghệ thuật.

Một trong những nét đặc sắc của “Này Sli” là phần mở đầu bằng tiếng hô ngữ kéo dài: “Sli… i… i… à… Sli… i… i… ới…”. Với người Nùng Là Hòi, đây được xem như “chìa khóa” để vào điệu, giúp người hát lấy đúng tông giọng và tạo sự hòa quyện giữa các bè hát. Chỉ khi cất được tiếng mở đầu chuẩn xác, người hát mới có thể đưa người nghe vào không gian trữ tình sâu lắng của bài lượn.

“Này Sli” của người Nùng Là Hòi thường được thể hiện qua ba lối hát cơ bản gồm lượn nói, xướng “Này Sli” và rjằm sli.

Lượn nói là hình thức gần với đọc thơ, không quá chú trọng giai điệu mà thiên về nhịp điệu và sắc thái của giọng đọc. Người hát sử dụng sự lên xuống của âm sắc để truyền tải nội dung câu thơ một cách mềm mại, tự nhiên. Đây là lối hát phù hợp với những bài có nội dung giản dị, mạch lạc.

Trong khi đó, xướng “Này Sli” mang tính ngâm hơi nhiều hơn. Giai điệu được kéo giãn, kết hợp với những đoạn luyến láy ở cuối câu tạo nên sự da diết, sâu lắng. Người nghe dễ dàng cảm nhận được tính chất trữ tình và cảm xúc dàn trải trong từng câu hát.

Cao hơn cả về kỹ thuật là rjằm sli - lối hát thể hiện đầy đủ giai điệu, tiết tấu và kỹ năng thanh nhạc. Người hát phải biết nhấn nhá, luyến láy uyển chuyển, đồng thời sử dụng tinh tế các hư từ để làm nổi bật sắc thái riêng của làn điệu. Đây cũng là hình thức thể hiện rõ nhất tài năng và vốn hiểu biết của người lượn.

Không gian diễn xướng của “Này Sli” rất đa dạng. Người Nùng Là Hòi có thể hát ở bờ ruộng, ven nương, bên dòng suối hay đầu chợ phiên. Những cuộc gặp gỡ tình cờ giữa các nhóm nam nữ đôi khi cũng có thể mở ra một canh lượn kéo dài nhiều giờ. Nếu cảm thấy “hợp giọng”, hợp tâm tình, cuộc hát sẽ tiếp tục bằng những lời đối đáp ngày càng sâu sắc, ý nhị.

Bên cạnh hình thức lượn tự do, “Này Sli” còn tồn tại dưới dạng canh lượn có tổ chức chặt chẽ. Những canh lượn này thường diễn ra tại nhà dân hoặc trong các dịp lễ hội cộng đồng. Để tổ chức, các nhóm hát phải báo trước với gia chủ và chuẩn bị nội dung kỹ lưỡng.

Một canh “Này Sli” thường trải qua ba chặng chính. Mở đầu là những bài hát chào hỏi, làm quen. Tiếp đó là phần đối đáp tâm tình, phần hấp dẫn nhất nơi người hát bộc lộ suy nghĩ, tình cảm, ca ngợi quê hương, con người và ứng tác trước những thử thách của đối phương. Cuối cùng là những bài hát chia tay, dặn dò và hẹn ngày gặp lại.

Có những canh lượn kéo dài suốt đêm đến sáng hôm sau, thậm chí nhiều đêm liên tiếp. Khi cảm xúc dâng cao, người hát còn chuyển sang lượn truyện thơ với những tích truyện quen thuộc như “Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài”, “Tam Quốc diễn nghĩa”, “Thạch Sanh”… Qua đó thể hiện vốn hiểu biết, trí nhớ và tài ứng tác của mình.

Lời “Này Sli” phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống. Đó có thể là tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, tình yêu quê hương xứ sở, kinh nghiệm lao động sản xuất hay những bài học ứng xử trong cộng đồng. Nhiều câu lượn sử dụng hình ảnh ví von, ẩn dụ tinh tế, thể hiện sự thông minh và óc sáng tạo của người hát.

Dù trải qua nhiều biến đổi của đời sống hiện đại, “Này Sli” vẫn được cộng đồng Nùng Là Hòi gìn giữ như một phần ký ức văn hóa của dân tộc mình. Những nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn làn điệu dân ca độc đáo nơi miền non nước Cao Bằng.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng lượn “Này Sli” vẫn vang lên nơi bản làng biên giới như một sợi dây kết nối cộng đồng, lưu giữ tâm hồn và bản sắc văn hóa của người Nùng Là Hòi qua nhiều thế hệ.