Phụ nữ dân tộc Thái ở xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An rửa sạch lá chè xanh vừa hái từ những cây chè cổ thụ trong đại ngàn Pù Huống để chuẩn bị giã lấy nước cốt làm chè đâm - thức uống truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.Nếu có dịp ngược Quốc lộ 7, Quốc lộ 48 hay 48C lên các xã miền Tây Nghệ An du khách dễ dàng bắt gặp những quán nhỏ ven đường bày bán chè đâm trong các chai thủy tinh hoặc can nhựa xanh ngọc. Thức uống mang cái tên lạ tai ấy không chỉ giúp giải khát mà còn chứa đựng trong đó câu chuyện về đời sống, tập quán sinh hoạt và nét văn hóa lâu đời của đồng bào Thái.
Theo nhiều tài liệu địa phương, chè đâm xuất hiện từ rất lâu trong đời sống người Thái. Trước đây, khi cuộc sống còn gắn với núi rừng, người dân thường vào rừng hái lá cây, vỏ cây về đun nước uống. Khi cây chè được trồng phổ biến ở các bản làng vùng cao, đồng bào bắt đầu sử dụng lá chè để giã lấy nước uống hằng ngày. Dần dần, chè đâm trở thành thức uống quen thuộc trong mỗi gia đình người Thái.
Người Thái gọi chè đâm là “chè tắm”. Theo quan niệm của nhiều người dân địa phương, thức uống này giúp giải nhiệt, làm tỉnh táo và giảm mệt mỏi sau những buổi lao động trên nương rẫy. Không chỉ là đồ uống giải khát, chè đâm còn gắn với đời sống cộng đồng, thường xuất hiện trong những dịp tiếp khách, gặp gỡ hay sau mỗi phiên chợ vùng cao.
Điều làm nên sự khác biệt của chè đâm chính là cách chế biến độc đáo. Nguyên liệu chủ yếu là lá và cành chè xanh cổ thụ được hái từ những cây chè nhiều năm tuổi mọc trên đồi hoặc trong rừng. Người làm chè phải chọn những búp và lá bánh tẻ, dày lá, không bị sâu bệnh hay đỏ ngọn. Sau khi hái về, chè được rửa nhẹ tay để tránh dập lá rồi cho vào cối gỗ hoặc cối đá để giã.
Tiếng chày giã chè vang lên đều đều từ các quán ven đường hay trong những ngôi nhà sàn đã trở thành âm thanh quen thuộc ở nhiều bản người Thái. Trong quá trình giã, người làm sẽ thêm nước đun sôi để nguội hoặc nước mưa sạch cùng vài viên đá lạnh để giữ màu xanh tự nhiên của chè. Khi chè nhuyễn mịn, có độ dẻo và kết dính mới đem lọc lấy nước cốt.
Nước chè đạt chuẩn có màu xanh ngọc đẹp mắt, hương thơm dịu và vị chát nhẹ nơi đầu lưỡi nhưng sau đó là vị ngọt thanh đọng lại rất lâu trong miệng. Với nhiều người lần đầu thưởng thức, chè đâm có thể hơi khó uống bởi vị ngái đặc trưng của chè tươi. Nhưng với người dân địa phương, càng uống lại càng thấy hấp dẫn.
Nước “chè đâm” được giã nhuyễn trong ống mét già, sau đó chắt ra bát sứ để thưởng thức Chị Vũ Thị Châu, chủ một quán chè đâm bên hồ Thung Mây, xã Quỳ Hợp cho biết: để có được nước chè ngon, người làm phải sử dụng chè cổ thụ, không dùng phân hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Chè hái đến đâu phải dùng ngay đến đó để giữ được hương vị tự nhiên. Theo chị Châu, bí quyết quan trọng nhất nằm ở kỹ thuật giã chè và nguồn nước sử dụng.
“Chè phải giã thật nhanh và đều tay để lấy được nhiều nước cốt. Nước dùng pha chè phải là nước mưa hoặc nước đun sôi để nguội, nếu dùng nước máy chè dễ đổi màu và mất đi vị đặc trưng,” chị Châu chia sẻ.
Không chỉ là nét văn hóa, chè đâm ngày nay còn trở thành sinh kế của nhiều hộ dân miền Tây Nghệ An. Dọc Quốc lộ 48C qua địa phận xã Quỳ Hợp, hàng chục quán chè đâm hoạt động nhộn nhịp, đặc biệt vào mùa hè. Mỗi ngày, một hộ có thể bán từ vài chục đến hàng trăm chai chè đâm cho khách đi đường và du khách.
Ông Nguyễn Văn Yến, chủ quán chè đâm bên hồ Thung Mây cho biết thêm: Chè đâm hiện được bán với giá khoảng 10.000 đồng/chai 500ml. Vào những ngày nắng nóng, lượng khách tăng cao giúp gia đình có thêm nguồn thu nhập ổn định. Không chỉ bán trực tiếp, nhiều hộ còn đóng chai gửi đi các tỉnh, thành phố khác cho người dân xa quê hoặc khách du lịch từng thưởng thức muốn mua lại.
Chè đâm là thức uống hàng ngày của người Thái ở miền Tây Nghệ AnNhững năm gần đây, cùng với sự phát triển du lịch cộng đồng ở miền Tây Nghệ An, chè đâm dần được nhiều du khách biết đến hơn. Không ít người sau khi thưởng thức đã tò mò tìm hiểu về cách làm, nguồn gốc và câu chuyện văn hóa phía sau thức uống này. Một số điểm du lịch cộng đồng còn đưa trải nghiệm giã chè đâm vào các hoạt động dành cho du khách.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống dần mai một, việc người Thái miền Tây Nghệ An vẫn lưu giữ nghề làm chè đâm mang ý nghĩa đặc biệt. Từ những lá chè rừng giản dị, qua đôi tay khéo léo của người dân địa phương, chè đâm không chỉ trở thành thức uống giải khát mà còn là biểu tượng của sự gắn bó với núi rừng, với đời sống cộng đồng và bản sắc văn hóa dân tộc.
Ngày nay, chè đâm đã vượt ra khỏi không gian bản làng để trở thành món quà đặc sản của miền Tây xứ Nghệ. Nhưng dù đi đến đâu, trong mỗi ngụm chè xanh mát ấy vẫn đậm đà hương vị núi rừng và câu chuyện về những con người đang ngày ngày gìn giữ hồn văn hóa của dân tộc mình.
