Có một gia đình ở Phước Trà đang ngày đêm lưu giữ văn hóa truyền thống của người Ca Dong

Ngôi nhà lưu giữ ký ức cộng đồng

Ở thôn Trà Sơn, xã Phước Trà, trong căn nhà gỗ của vợ chồng ông Hồ Văn Minh, 72 tuổi và bà Hồ Thị Hà, 67 tuổi có một không gian đặc biệt. Những bộ trang phục thổ cẩm, cồng chiêng, gùi, nia, mủng và nhiều vật dụng sinh hoạt truyền thống của người Ca Dong được ông bà gìn giữ cẩn thận. Với hai ông bà, mỗi hiện vật là một phần ký ức của cộng đồng, phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt và quan niệm văn hóa của người Ca Dong qua nhiều thế hệ.

Tình yêu văn hóa dân tộc đến với bà Hà từ những năm tháng tuổi trẻ. Bà mê say tiếng cồng chiêng, những điệu múa uyển chuyển và sắc màu rực rỡ trên bộ trang phục truyền thống trong những dịp lễ hội. Từ niềm yêu thích đó, bà tìm đến những người lớn tuổi trong cộng đồng để học cách làm trang phục và tìm hiểu phong tục. Không có lớp học bài bản, bà chủ yếu quan sát, ghi nhớ rồi tự luyện tập cách kéo sợi, dệt vải, phối màu, thêu hoa văn, kết cườm và làm các loại trang sức truyền thống.

Qua năm tháng, đôi bàn tay bà ngày càng thành thạo. Những bộ váy áo, vòng cổ, vòng tay, thắt lưng... được bà tự tay hoàn thiện, vừa giữ nét truyền thống, vừa thể hiện sự khéo léo, sáng tạo của người làm nghề.

Đối với bà Hà, trang phục truyền thống không chỉ là vật dụng mà còn là một phương thức lưu giữ bản sắc. Từ màu sắc, hoa văn đến cách kết cườm đều thể hiện những dấu ấn văn hóa riêng của người Ca Dong. Để hoàn thành một bộ trang phục, bà có thể mất nhiều tháng. Những hạt cườm nhỏ được kết nối tỉ mỉ thành các họa tiết hình học, hoa văn lấy cảm hứng từ thiên nhiên. Công việc đòi hỏi sự kiên trì, đôi mắt tinh và đôi bàn tay khéo léo.

Bà Hà cho rằng, bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ mọi thứ bất biến. Người làm nghề có thể sáng tạo để sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hiện đại, nhưng sự sáng tạo phải dựa trên nền tảng truyền thống. “Điều quan trọng nhất là phải giữ được cái gốc. Có thể làm mới cách thể hiện nhưng không được để mất bản sắc của dân tộc mình”, bà Hà chia sẻ.

Nếu bà Hà dành tâm huyết cho nghề dệt thổ cẩm và trang sức truyền thống thì ông Minh lại gắn bó sâu sắc với cồng chiêng. Với ông, tiếng chiêng không chỉ là âm thanh trong những dịp vui mà còn gắn với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng. “Tiếng chiêng là tiếng nói của cộng đồng. Qua tiếng chiêng, người Ca Dong gửi gắm tình cảm với đất trời, với Tổ tiên và nhắc nhở con cháu về nguồn cội”, ông Minh nói.

Truyền nghề để tiếp nối mạch nguồn văn hóa

Theo ông Minh và bà Hà, giữ được hiện vật, trang phục hay nhạc cụ truyền thống mới chỉ là một phần của công việc bảo tồn. Điều quan trọng hơn là phải có người kế tục. Những năm còn khỏe, sau một ngày làm nương rẫy, ông bà lại dành thời gian hướng dẫn thanh thiếu niên trong thôn. Người học cồng chiêng được chỉ cách cầm dùi, giữ nhịp và phối hợp với các thành viên trong đội. Các cô gái được hướng dẫn những động tác múa, cách sử dụng trang phục và phụ kiện truyền thống.

Việc truyền dạy chủ yếu bằng hình thức trực tiếp. Ông bà làm mẫu, lớp trẻ quan sát rồi thực hành. Những động tác chưa đúng được uốn nắn; nhịp chiêng chưa chuẩn được luyện đi luyện lại. Với ông bà, đó là cách thiết thực nhất để tri thức văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hiện giờ, tuy tuổi cao, sức khỏe giảm sút nhưng ông Minh và bà Hà vẫn tranh thủ truyền dạy khi có người tìm đến học. Ông bà không chỉ hướng dẫn cách làm, cách diễn mà còn giải thích ý nghĩa của từng bài chiêng, từng họa tiết, từng nét văn hóa dân tộc.

Bà Hà cho rằng, người trẻ muốn giữ văn hóa trước hết phải hiểu văn hóa. Nếu chỉ học thuộc động tác hoặc kỹ thuật mà không hiểu ý nghĩa, việc bảo tồn sẽ khó bền vững. “Văn hóa truyền thống cần được học bằng sự kiên trì và tình yêu. Khi hiểu được giá trị cha ông để lại, người trẻ sẽ biết trân trọng và tự nguyện gìn giữ”, bà chia sẻ.

Gìn giữ văn hóa gắn với xây dựng cộng đồng

Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực văn hóa, ông Minh và bà Hà còn là những người có ảnh hưởng trong cộng đồng Ca Dong ở Phước Trà. Bằng sự gương mẫu của mình, ông bà tích cực vận động bà con từng bước loại bỏ những tập quán không còn phù hợp, không mê tín, chăm lo việc học hành của con em và áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất. Với ông bà, bảo tồn văn hóa không tách rời đời sống. Văn hóa chỉ có thể tồn tại lâu dài khi cộng đồng có cuộc sống ổn định, con trẻ được học hành và người dân có ý thức xây dựng môi trường sống văn minh.

Bà Phạm Thị Huệ, Phó phòng Văn hóa, Xã hội xã Phước Trà đánh giá ông Hồ Văn Minh và bà Hồ Thị Hà là những nhân tố tích cực trong bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa Ca Dong tại địa phương.

Theo bà Huệ, nhiều năm qua, hai ông bà không chỉ lưu giữ các hiện vật, vật dụng truyền thống mà còn kiên trì truyền dạy cho lớp trẻ. Những đóng góp ấy giúp hình thành các hạt nhân văn hóa ngay trong cộng đồng, tạo điều kiện để những giá trị truyền thống được tiếp nối.

Phước Trà hôm nay đang từng ngày đổi thay. Lớp trẻ có thêm cơ hội học tập, tiếp cận với đời sống hiện đại, mở ra nhiều hướng đi mới. Cùng với những cơ hội ấy là nguy cơ một số giá trị truyền thống bị mai một nếu không được gìn giữ đúng cách. Bởi vậy, những việc làm của ông Hồ Văn Minh và bà Hồ Thị Hà càng có ý nghĩa. Họ không chỉ lưu giữ những gì cha ông để lại mà còn tìm cách trao truyền cho thế hệ sau. Một tiếng chiêng vang lên, một bộ trang phục được hoàn thiện, một điệu múa được lớp trẻ tiếp nối... đó là những dấu hiệu cho thấy mạch nguồn văn hóa Ca Dong vẫn đang được gìn giữ giữa đại ngàn Phước Trà.

Trong căn nhà gỗ bình dị ở thôn Trà Sơn, ngọn lửa ấy vẫn được vợ chồng ông Minh, bà Hà lặng lẽ gìn giữ, để những giá trị văn hóa của cộng đồng Ca Dong không chỉ thuộc về ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau./.